🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:13:27 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गोपी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गोपी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गोपी

अर्थ: ग्वाले की पत्नी

संस्कृत: शारिवा · पर्याय: श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा

व्युत्पत्ति: गो-पी

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गोपी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गोपी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागोपीगोप्यौगोप्यः
द्वितीयागोपीम्गोप्यौगोपीः
तृतीयागोप्यागोपीभ्याम्गोपीभिः
चतुर्थीगोप्यैगोपीभ्याम्गोपीभ्यः
पञ्चमीगोप्याःगोपीभ्याम्गोपीभ्यः
षष्ठीगोप्याःगोप्योःगोपीनाम्
सप्तमीगोप्याम्गोप्योःगोपीषु
सम्बोधनहे गोपिहे गोप्यौहे गोप्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गोपी
गोपी
gopī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम (2.4.112) श्यामा · शारिवा · अनन्ता · उत्पलशारिवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. ग्वालिनी । गोपपत्नी ।
२. व्रज की गोपजातीय वे स्त्रियाँ या कन्याएँ जो श्रीकृष्ण के साथ प्रेम रखती थीं, जिन्होंने उनके साथ बालक्रीड़ा तथा अन्य लीलाएँ की थीं ।
३. सारिवा नाम की लता ।
४. छिपानेवाली स्त्री ।
गोपी कामोदी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक संकर रागिनी जो कामोद और केदारी के योग से बनती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गो-पी (ई), f. id., L.
(Vop. iv, 22; cf. Pāṇ. iv, 1, 48) a cowherd's wife, Hit. ii, 7, 0/1
a cow-herdess, milkmaid (esp. the cowherdesses of Vṛndāvana, companions of Kṛṣṇa's juvenile sports, considered sometimes as holy or celestial personages; cf. RTL. pp. 113 and 136), MBh. ii, 2291; Hariv. 4098; BhP.; Gīt.
a protectress, female guardian, Ragh. iv, 20 (ifc.)
= प्रकृति, nature, Kramadīp.
Abrus precatorius, L. (cf. अहि-, इन्द्र-, कुल-, त्रिदश-, वात-, सुरेन्द्र-.)
गोपी f. of ˚प, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (368,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपी स्त्री गोपजातिः स्त्री जातौ ङीष् । १ गोपजातिस्त्रि- याम् । वृन्दावनस्थगोप्यश्च श्रुतिदेवमुनिकन्यारूपा यथा पद्मपु० पाता० “गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेयाः स्वधिका गोप- कन्यकाः । देवकन्याश्च राजेन्द्र! न मानुष्यः कथ- ञ्चन” । तत्र श्रेष्ठा राधाचन्द्रावलीविशाखाललितादयः । मूलम् उज्ज्वलमणौ दृश्यम् । “इत्येवं दर्शयन्त्यस्ताश्चैवं गोप्योविचेतसः” भाग० १० । ३ । ३२ । स्क० प्रभा० ख० तु चन्द्ररूपक्रष्णस्य कलारूपता तासामुक्ता यथा । “ततो गोप्यो महादेवि! आद्यायाः षोडश स्मृताः । तासां नामानि ते वक्ष्ये तानि ह्येकमनाः शृणु । लम्बिनी चन्द्रिका कान्ता कूठा शान्ता महोदया । भीषणी नन्दनी शोका सुपुर्ण्णा विमलाऽक्षया । शुभदा शोभना पुण्या हंस सुताः कलाः क्रमात् । हंसएव मनः कृष्णः परमात्मा- जनार्द्दनः । तस्यैताः शक्तयो देवि! षोडशैव प्रकीर्त्तिताः चन्द्र रूपी ततः कृष्णः कलारूपास्तु ताः स्मृताः संपूर्ण मण्डला तासां मालिनी षोडशी कला । प्रतिपत्तिथि मारभ्य विहरत्याशु चन्द्रमाः । षौडशैव कला यास्तु गोपीरूपा वरानने! एकैकशस्ताः संभिन्नाः सहस्रेण [] पृथक् पृथक्” । गोपायति गुप--अच् गोस्त्र० ङीष् । २ रक्षिकायां स्त्रियाम् “गीतानि गोप्याः कलमं मृग- व्रजः” माघः । स्वार्थे क । गोपिका तत्रार्थे “सहा- समालोकयति ख गोपिका” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2711-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपी, स्त्री, (गोपस्य स्त्री । “पुंयोगादाख्या- याम् ।” ४ । १ । ४८ । इति ङीष्) गोपपत्नी । वृन्दावनस्थगोपीनां स्वरूपं यथा, -- “गोप्यस्तु श्रुतयो ज्ञेयाः स्वाधिजा गोपकन्यकाः । देवकन्याश्च राजेन्द्र ! न मानुष्यः कथञ्चन ॥” * ॥ तत्र व्रजबाला यथा, -- पूर्णरसा रसमन्थरा रसालया रससुन्दरी रसपीयूषधामा रसतरङ्गिणी रसकल्लोलिनी रसवापिका अनङ्गमञ्जरी अनङ्गमानिनी मद- यन्ती रङ्गविह्वला ललिता ललितयौवना अनङ्ग- कुसुमा मदनमञ्जरी कलावती रतिकला कल- कण्ठी अब्जास्या रतोत्सुका रतिसर्व्वस्वा रति- चिन्तामणिः इत्याद्याः ॥ * ॥ [] शुतिगणा यथा, -- उद्गीता रसगीता कलगीता कलस्वरा कल- कण्ठिता विपञ्ची कलपदा बहुमता बहुकर्म्म- सुनिष्ठा बहुहरिः बहुशाखा विशाखा सुप्र- योगतमा विप्रयोगा बहुप्रयोगा बहुकला कला- वती क्रियावती इत्याद्याः ॥ * ॥ मुनिगणा यथा, -- उग्रतपाः सुतपाः प्रियव्रता सुरता सुरेखा सुपर्व्वा बहुप्रदा रत्नरेखा मणिग्रीवा अपर्णा सुपर्णा मत्ता सुलक्षणा सुदती गुणवती सौका- लिनी सुलोचना सुमनाः सुभद्रा सुशीला सुरभिः सुखदायिका इत्याद्याः ॥ * ॥ गोपबाला यथा-- चन्द्रावली चन्द्रिका काञ्चनमाला रुक्ममाला- वती चन्द्रानना चन्द्ररेखा चान्द्रवापी चन्द्रमाला- चन्द्रप्रभा चन्द्रकला सौवर्णमाला मणिमालिका वर्णप्रभा शुद्धकाञ्चनसन्निभा मालती यूथी वासन्ती नवमल्लिका मल्ली नवमल्ली शेफालिका सौगन्धिका कस्तूरी पद्मिनी कुमुद्वती रसाला सुरसा मधुमञ्जरी रम्भा उर्व्वशी सुरेखा स्वर्ण- रेखिका वसन्ततिलका इत्याद्याः । इति पाद्मे पातालखण्डम् ॥ अस्या विवरणं कृष्णशब्दे द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ (गोपायति रक्षतीति । गुप् + अच् + गौरादित्वात् ङीष् ।) शारिवा । रक्षिका । इति विश्वः ॥ (रक्षित्री यथा, रघुः । ४ । २० । “इक्षुच्छाया निषादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम् । आकुमारकथोद्घातं शालिगोप्यो जगुर्यशः ॥”) प्रकृतिः । यथा, गोपायति सकलमिदं गोपायति परं पुमांसं गोपीप्रकृतिरिति क्रमदीपिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-359-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोपी" आता है (13)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गोपीगोपी (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गोपी 📚 ➤ ग्वाले की पत्नी
संस्कृत: शारिवा · पर्याय: श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गोपी 📚ग्वालिनी । गोपपत्नी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गोपी
अनन्तमूल (शारिवा) के नाम (२.४.११२) — श्यामा, शारिवा, अनन्ता, उत्पलशारिवा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें