🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:03:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोपीथ
gopītha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोपीथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह सरोवर जिसमें गौएँ जल पीती हों ।
२. एक प्राचीन तीर्थ ।
३. रक्षण । रक्षा ।
४. राजा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गो—पीथ m. (√ 1. पा) a draught of milk, RV. i, 19, 1; ŚBr. iii.
2. गो—पीथ m. (√ 3. पा) protection, RV. v, 65, 6; x, 35, 14 and 77, 7; AV.; TS. ii; TBr. i; BhP. i, iv, v
गो—पीथ n. a place of pilgrimage, Uṇ. ii, 9, Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (365,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपीथ न० पा--भावे थक्--“गोपीथेत्यादि” पा० नि० गोः सोमस्य पीथः । सोमपाने । “प्रति त्वं चारुमध्वरं गोपीथाय प्रहूयसे” ऋ०१ । १९ । १ । “गोपीथाय सोम- पानाय” भा० । गावः पिबन्त्यस्मिन् आधारे थक् । २ तीर्थे गोर्जलावतरणे सोपाने तीर्थस्य जलावतरण- सोपानत्वात्तथात्वम् । “गोपीथं तीर्थमाख्यातम्” उणादि वृ० । गुप--भावे थक् नि० । ३ रक्षणे पु० “गोपीथाय जगत्सृष्टेः काले त्वस्याच्युतात्मकः” भाग० ४ । २२ । ५० । “जगत्सृष्टेर्गोपीथाय रक्षणाय” श्रीधरः । “अजातशत्रुः पृतनां गोपीथाय मधुद्विषः” भाग० १ । १० । ३६ । “गोपीथाय रक्षणाय” श्रीधरः । गोपीयाय हितं यत् । गोपीथ्य तत्र हिते त्रि० “जज्ञिष इत्था गोपीथ्याय हि दधाथ तत् पुरूरवो यओजः” ऋ० १० । ९५ । ११ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2711,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोपीथं, क्ली, (गोपायति रक्षति भवबन्धना- दिति । यद्वा गाः पशून् पाति रक्षतीति । गुप् अथवा गो + पा + “निशीथगोपीथावगाथाः ।” उणां । २ । ९ । इति थक्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) तीर्थस्थानम् । इति सिद्धान्तकौमुद्या- मुणादिवृत्तिः ॥ (गावः पिबन्त्यस्यामिति व्युत्- पत्त्या जलाशयादि । इति चिन्तामणिः ॥)
गोपीथः, पुं, (गुप्यते रक्ष्यते इति । गुप् + “निशिथगोपीथावगाथाः ।” उणां । २ । ९ । इति भावे थक्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) रक्षणम् । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १ । १९ । १ । “प्रति त्यं चारुमध्वरं गोपीथाय प्रहूयसे । मरुद्भिरग्न आ गहि ॥” “गोपीथाय पृथिवीन्द्रियादीनां रक्षणाय ॥” इति दयानन्दभाष्यम् ॥ गां वाणीं पृथिवीं वा पातीति व्युत्पत्या । गो + पा + थक् । निपा- तनात् ईत्वम् । पण्डितः । राजा । इति कश्चित् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-359-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें