🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:55:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शाखा
śākhā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शाखा (2.4.11) लता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाखा १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पेड़ के धड़ से चारों ओर निकली हुई लकड़ी या छड़ । टहनी । डाल ।
२. शरीर का अवयव । हाथ और पैर ।
३. उँगली ।
४. चौखट । बृहत्॰, पृ॰ २८१ ।
५. घर का पाख ।
६. किसी मूल वस्तु से निकली हुए उसके भेद । प्रकार ।
७. विभाग । हिस्सा ।
८. अंग । अवयव ।
९. किसी शास्त्र या विद् या के अंतर्गत उसका कोई भेद ।
१०. वेद की संहिताओं के पाठ और क्रमभेद जो कई ऋषियों ने अपने गोत्र या शिष्यपरंपरा में चलाए । विशेष—शौनक ने अपने 'चरणव्यूह' में वेदों की जो शाखाएँ गिनाई हैं, उसके अनुसार ऋग्वेद की पाँच शाखाएँ हैं— शाकल्य, वाष्कल, आश्र्वलायन, शांखायन और मांडूक्य । वायु- पुराण में यजुर्वेद की ८६ शाखाएँ कही गई हैं जिनमें ४३ के नाम चरणव्यूह में आए हैं । इन ४३ में माध्यंदिन और कणव को लेकर ३७ शाखाएँ वाजसनेयी के अंतर्गत हैं । सामवेद की सहस्त्र शाखाएँ कही जाती हैं जिनमें १५ गिनाई गई हैं । इसी प्रकार अथर्ववेद की भी बहुत सी शाखाओं में से पिप्पलादा- शौनकीया आदि केवल नौ गिनाई गई हैं ।
११. संप्रदाय । पंथ (को॰) ।
१२. ग्रंथ का परिच्छेद । अध्याय (को॰) ।
१३. पक्षांतर । प्रतिपक्ष (को॰) ।
१४. भुजा । बाहु । हस्त (को॰) ।
शाखा २ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ शाखहू] अपराधी को दंड देने का काष्ठ का एक यंत्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाखा (आ), f. See next.
शाखा f. (ifc. f(आ or ई). ) a branch (lit. and fig.), RV. &c. &c.
a limb of the body, arm or leg, Suśr.
a finger, Naigh. ii, 5
the surface of the body, Car.
a door-post, VarBṛS. (cf. द्वार-श्˚)
the wing of a building, MārkP.
a division, subdivision, MBh.; BhP.
the third part of an astrological Saṃhitā (also ˚खा-स्कन्ध, m.), VarBṛS.
a branch or school of the Veda (each school adhering to its own traditional text and interpretation; in the Caraṇa-vyūha, a work by Śaunaka treating of these various schools, five Śākhās are enumerated of the Ṛg-veda, viz. those of the Śākalas, Bāṣkalas, Āśvalāyanas, Śāṅkhāyanas, and Māṇḍukāyanas; forty-two or forty-four out of eighty-six of the Yajur-veda, fifteen of which belong to the Vājasaneyins, including those of the Kāṇvas and Mādhyaṃdinas; twelve out of a thousand said to have once existed of the Sāma-veda and nine of the Atharva-veda; of all these, however, the Ṛg-veda is said to be now extant in one only, viz. the Śākala-śākhā, the Yajur-veda in five and partially in six, the Sāma-veda in one or perhaps two, and the Atharva-veda in one: although the words चरण and शाखा are sometimes used synonymously, yet चरण properly applies to the sect or collection of persons united in one school, and शाखा to the traditional text followed, as in the phrase शाखाम् अधीते, he recites a particular version of the Veda), Prāt.; Mn.; MBh. &c.
a branch of any science, Car.
a year, Śrīkaṇṭh.
= पक्षान्तर, L.
= अन्तिक, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1062,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाखा 1 A branch (as of a tree); आवज्र्य शाखाः R. 16. 19. --2 An arm. --3 A party, section, faction. --4 A part of subdivision of a work. --5 A school, branch, sect. --6 A part or division of an animal. --7 A school or traditional recension of the Veda, the traditional text followed by a school; as in शाकलशाखा, आश्वलायनशाखा, बाष्कलशाखा &c. --Comp. --चंक्रमणं leaping from branch to branch’, irregular study. --चंद्रन्यायः see under न्याय. --नगरं, --पुरं a suburb. --पित्तः inflammation of the extremities of the body, e. g. hands, shoulders &c. --भृत् m. a tree. --भेदः difference of (Vedic) school. --मृगः {1} a monkey, an ape. {2} a squirrel. --रंडः ‘a traitor to his Śākhā’, a Brāhmaṇa who has changed his own school of the Vedas. --रथ्या a branch-road. --विलीन a. sitting on branches (as a bird). --शिफा a root growing from a branch (as of the fig-tree).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1039-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाखा, स्त्री, (शाखति गगनं व्याप्नोतीति । शाख + अच् । टाप् ।) वृक्षाङ्गविशेषः । डाल इति भाषा । (यथा, दुर्गापूजापद्धतौ । “शाखाच्छेदोद्भवं दुःखं न च कार्य्यं त्वया प्रभो ! ॥”) तत्पर्य्यायः । लता २ । इत्यमरः ॥ लङ्का ३ । इति जटाधरः । शिखा ४ । इति भरतधृत- मेदिनी ॥ पक्षान्तरम् । बाहुः । वेदभागः । इति मेदिनी ॥ (यथा, मनौ । ३ । १४५ । “यत्नेन भोजयेच्छ्राद्धे बह्वृचं वेदपारगम् । शाखान्तगमथाध्वर्य्युं छन्दोगन्तु समाप्तिकम् ॥”) ग्रन्थभेदः । इति धरणिः ॥ अन्तिकः । इति विश्वः ॥ (प्रकारः । यथा, गीतायाम् । २ । ४१ । “बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवशायिनाम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-044-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाखा" आता है (20)
छाल पेड़ों के धड़, शाखा, टहनी और जड़ के ऊपर का आवरण जो किसी किसी में मोटा …शिफाधर डाल । शाखापल्लवाधार शाखा । डालीस्कंधा डाल । शाखापल्लवांकुर डाली । शाखालल विनोदी । क्रीड़ाप्रियभुज बाहु । बाँह । सुहा॰—भुज में भरना = आलिंगन करना । अंक भरना । गले लगानाद्रु वृक्षलंका भारत के दक्षिण का एक टापू जहाँ रावण का राज्य था । लोगों का विश्वास है …शाला घर । गृह । मकानयष्टि लाठी । छड़ी । लकड़ीस्कंध कंधा । मोढ़ाप्रकांड स्कंध । वृक्ष का तनावालुका बालू । रेतडाल पेड़ के धड़ से इधर उधर निकली हुई वह लंबी लकड़ी जिसमें पत्तियाँ और कल्ल…वीरुध वृक्षडार पु ^१ संज्ञा संज्ञाकनखा कोंपलटेरा ढेरा । अंकोल का पेड़शौबा टूकड़ा । खंड । हिस्सा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें