🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:22:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यष्टि
yaṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. लाठी । छड़ी । लकड़ी ।
२. पताका का डंडा । ध्वज ।
३. टहनी । शाखा । डाल ।
४. जेठी मघु । मुलेठी ।
५. ताँत ।
६. गले में पहनने का एक प्रकार का मोतियों का हार ।
७. लता । बेल ।
८. बाहु । बाहँ ।
९. ऊख । इक्षु (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. यष्टि f. (for 2. See p. 848, col. 3) sacrificing, Pāṇ. iii, 3, 110, Sch. (prob. w.r. for इष्टि).
2. यष्टि m. (only L.) or f. (also यष्टी cf. g. बह्व्-आदि; prob. fr. √ यछ् = यम्; for 1. यष्टि See p. 840, col. 3) ‘any support’, a staff, stick, wand, rod, mace, club, cudgel
pole, pillar, perch, ŚBr. &c. &c.
a flag-staff (see ध्वज-य्˚)
a stalk, stem, branch, twig, Hariv.; Kāv.
(ifc.) anything thin or slender (see अङ्ग-, भुज-य्˚), MBh.; Kāv. &c.
the blade of a sword (see असि-य्˚)
a thread, string (esp. of pearls; cf. मणि-, हार-य्˚), Kālid.
a partic. kind of pearl necklace, VarBṛS.
liquorice, Suśr.
sugarcane, L.
Clerodendrum Siphonantus, L.
any creeping plant, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (840,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यष्टिः --ष्टी f. [यज्-क्तिन् नि˚ न संप्रसारणं] 1 A stick, staff. --2 A cudgel, mace, club. --3 A column, pillar, pole. --4 A perch, as in वासयष्टि. --5 A stem, support. --6 A flagstaff; as in ध्वजयष्टि. --7 A stalk, stem. --8 A branch, twig; कदंबयष्टिः स्फुटकोरकेव U. 3. 42; so चूतयष्टिः Ku. 6. 2; सहकारयष्टिः &c. --9 A string, thread (as of pearls), a necklace; विमुच्य सा हारमहार्यनिश्चया विलोलयष्टिप्रविलुप्तचंदनं Ku. 5. 8; R. 13. 54. --10 Any creeping plant. --11 Anything thin, slim, or slender (at the end of comp. after words meaning ‘the body’); तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसां गयष्टिः Ku. 5. 85 ‘with her slender or delicate frame perspiring’. --12 A reed. --13 The arm. --14 Liquorice. --15 Sugar-cane. --Comp. --ग्रहः a club-bearer, staff-bearer. --निवासः {1} a stick or rod serving as a perch for peacocks &c.; वृक्षेशया यष्टिनिवासभंगात् R. 16. 14. {2} a pigeonhouse resting on upright poles. --प्राण a. {1} feeble or powerless. {2} out of breath. --मधु n., मधुका liquorice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यष्टि पु० यज--क्तिन् नि० न सम्प्रसारणम् । १ ध्वजादिदण्डे २ भुजाद्यवलम्बने दण्डे च मेदि० क्तिच् । ३ तन्तौ शब्दर्मा० । ४ हारलतायां ५ भार्ग्यां ६ मधूकायां (यष्टिमधु) स्त्री वा ङीप् । ७ शस्त्रभेदे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4776,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यष्टिः, पुं, (इज्यते इति । यज् + बाहुलकात् तिः । इति उणादिवृत्तौ उज्ज्वलदत्तः । ४ । १७९ ।) ध्वजदण्डः । इति विश्वशब्दरत्नावल्यौ ॥ भुज- दण्डः । इति मेदिनी । टे, २६ ॥
यष्टिः, पुं, स्त्री, (यजते सङ्गच्छते । यज् + तिः ।) तन्तुः । इति शब्दमाला ॥ हारलता । (हारा- वलिः । यथा, रघौ । १३ । ५४ । “क्वचित्प्रभालेपिभिरिन्द्रनीलै- र्मुक्तामयी यष्टिरिवानुविद्धा । अन्यत्र माला सितपङ्कजानां इन्दीवरैरुत्खचितान्तरेव ॥” “यष्टिः हारावलिः ।” इति मल्लिनाथः ॥ * ॥) भार्गी । मधुका । शस्त्रभेदः । इति मेदिनी । टे, २६ ॥ शेषस्य पर्य्यायः । दण्डः २ । लगुडः ३ इति हेमचन्द्रः । ३ । ४४९ ॥ तद्दानफलं यथा, वह्निपुराणे । “यष्टिं ये तु प्रयच्छन्ति नेत्रहीने सुदुर्ब्बले । तेषान्तु विपुलः पुंसां सन्तानो मोहवर्ज्जितः ॥” (स्त्री, शाखा । यथा, कुमारे । ६ । २ । “चूतयष्टिरिवाभ्यासे मधौ परभृतोन्मुखी ॥” “चूतयष्टिः चूतशाखा इव ।” इति तत्र मल्लि- नाथः ॥ यष्टिमधु । तत्पर्य्यायः । यथा, “यष्ट्याह्वं मधुकं यष्टिः क्लीतकं मधुयष्टिका । [] यष्टिमधु स्थलेजाता जलजातिरसा पुरा ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-027-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यष्टि" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें