🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:43:51 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

यष्टि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

यष्टि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

यष्टि

अर्थ: लकड़ी, लाठी

व्युत्पत्ति: यज् + क्तिन्, नि.न संप्रसारणम् + ङीप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. यष्टी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — यष्टी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमायष्टीयष्ट्यौयष्ट्यः
द्वितीयायष्टीम्यष्ट्यौयष्टीः
तृतीयायष्ट्यायष्टीभ्याम्यष्टीभिः
चतुर्थीयष्ट्यैयष्टीभ्याम्यष्टीभ्यः
पञ्चमीयष्ट्याःयष्टीभ्याम्यष्टीभ्यः
षष्ठीयष्ट्याःयष्ट्योःयष्टीनाम्
सप्तमीयष्ट्याम्यष्ट्योःयष्टीषु
सम्बोधनहे यष्टिहे यष्ट्यौहे यष्ट्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — यष्टी
यष्टी
yaṣṭī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यष्टी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. गले में पहनने का एक प्रकार का हार । मोतियों की ऐसी माला जिसमें बीच बीच में मणि भी हो ।
२. मुलेठी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यष्टी f. = यष्टि. Also in comp. for यष्टि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (849,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यष्टिः --ष्टी f. [यज्-क्तिन् नि˚ न संप्रसारणं] 1 A stick, staff. --2 A cudgel, mace, club. --3 A column, pillar, pole. --4 A perch, as in वासयष्टि. --5 A stem, support. --6 A flagstaff; as in ध्वजयष्टि. --7 A stalk, stem. --8 A branch, twig; कदंबयष्टिः स्फुटकोरकेव U. 3. 42; so चूतयष्टिः Ku. 6. 2; सहकारयष्टिः &c. --9 A string, thread (as of pearls), a necklace; विमुच्य सा हारमहार्यनिश्चया विलोलयष्टिप्रविलुप्तचंदनं Ku. 5. 8; R. 13. 54. --10 Any creeping plant. --11 Anything thin, slim, or slender (at the end of comp. after words meaning ‘the body’); तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसां गयष्टिः Ku. 5. 85 ‘with her slender or delicate frame perspiring’. --12 A reed. --13 The arm. --14 Liquorice. --15 Sugar-cane. --Comp. --ग्रहः a club-bearer, staff-bearer. --निवासः {1} a stick or rod serving as a perch for peacocks &c.; वृक्षेशया यष्टिनिवासभंगात् R. 16. 14. {2} a pigeonhouse resting on upright poles. --प्राण a. {1} feeble or powerless. {2} out of breath. --मधु n., मधुका liquorice.
यष्टी See यष्टि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0890-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यष्टी, स्त्री, (यष्टि + “कृदिकारादक्तिनः ।” इति ङीष् ।) यष्टिमधु । इति भावप्रकाशः ॥ (यथास्याः पर्य्यायः । “यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मधुकं मधुयष्टिका ।” इति गारुडे २०८ अध्यायः ॥ तथास्या गुणाः । भावप्रकाशस्य पूर्व्वग्वण्डे १ । “यष्टी हिमा गुरुः साद्वी चक्षुष्या बलवर्ण- कृत् । [] सुस्निग्धा शुक्रला केश्या स्वर्य्या पित्तानिला- स्रजित् । व्रणशोथविषच्छर्द्दितृष्णाग्लानिक्षयापहा ॥” (हारभेदः । तल्लक्षणं यथा, बृहत्संहिता- याम् । ८१ । ३६ । “संयोजिता या मणिना तु मध्ये यष्टीति सा भूषणविद्भिरुक्ता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-028-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यष्टी" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
यष्टियष्टी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

यष्टि 📚 ➤ लकड़ी, लाठी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
यष्टी 📚गले में पहनने का एक प्रकार का हार । मोतियों की ऐसी माला जिसमें बीच बीच…🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें