🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:54:43 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्कंध
skaṃdha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्कंध संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्कन्ध]
१. कंधा । मोढ़ा । उ॰—घट वहन से स्कन्ध नत थे और करतल लाल ।—शकुं॰, पृ॰ ७ ।
२. वृक्ष की पेड़ी या तने का वह भाग जहाँ से ऊपर चलकर डालियाँ निकलती हैं । कांड । प्रकांड । दंड ।
३. डाल । शाखा ।
४. समूह । गरोह । झुंड ।
५. सेना का अंग । व्यूह ।
६. ग्रंथ का विभाग जिसमें कोई पूरा प्रसंग हो । खंड । जैसे,—भागवत का दशम स्कंध ।
७. मार्ग । पथ ।
८. शरीर । देह ।
९. राजा ।
१०. वह वस्तु जिसका राज्याभिषेक में उपयोग हो । जैसे,— जल, छत्र आदि ।
११. मुनि । आचार्य ।
१२. युद्ध । संग्राम ।
१३. संधि । राजीनामा ।
१४. कंक पक्षी । सफेद चील ।
१५. महाभारत के अनुसार एक नाग का नाम ।
१६. आर्या छंद का एक भेद ।
१७. बौद्धों के अनुसार रूप, वेदना, वेज्ञान, संज्ञा और संस्कार ये पाँचों पदार्थ । बौद्ध लोग इन पाँचों स्कंधों के अतिरिक्त पृथक् आत्मा श्वीकार नहीं करते ।
१८. दर्शनशास्त्र के अनुसार शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गंध ये पाँच विषय ।
१९. किसी बड़ी डाल से निकली हुई शाखा (को॰) ।
२०. अंश । विभाग । खंड (को॰) ।
२१. जैनों के अनुसार पिंड (को॰) ।
२२. मानवीय ज्ञान की कोई शाखा या विभाग (को॰) । बोझा ढोनेवाले बैलों के ककुद की ऊँचाई की समता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्कन्ध m. (accord. to Uṇ. iv, 206, from √ स्कन्द् in the sense of ‘rising’ ?) the shoulder, upper part of the back or region from the neck to the shoulder-joint (in men and animals), AV. &c. &c.
the stem or trunk of a tree (esp. that part of the stem where the branches begin), ŚāṅkhGṛ.; MBh. &c.
a large branch or bough, L.
a troop, multitude, quantity, aggregate (cf. करि-, नर-स्क्˚), MBh.; BhP.
a part, division (esp. a division of an army or a form of military array), MBh.; Kāv. &c.
a chapter, section (of a book, system &c.), VarBṛS.; Car.
a tract, path, region (esp. of the winds, said to be seven), MBh.; Hariv.
(in phil.) the five objects of sense (see विषय), W.
(with Buddhists) the five constituent elements of being (viz. रूप, ‘bodily form’; वेदना, ‘sensation’; संज्ञा, ‘perception’; संस्कार, ‘aggregate of formations’; विज्ञान, ‘consciousness or thought-faculty’), MWB. 109
(with Jainas) the body (in the widest sense = पिण्ड), Sarvad.
a partic. form of the Āryā metre, Col.
a king, prince, L.
any article used at the coronation of a king (as a jar filled with consecrated water, an umbrella &c.), W.
a sage, teacher, ib.
war, battle, ib.
an engagement, agreement, ib.
a heron, ib.
equality of height in the humps of a pair of draught oxen, ib.
= सम्पराय and भद्रादि, L.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a poet, Cat.
often w.r. for स्कन्द
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1256,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्कंधः [स्कद्यते आरुह्यतेऽसौ सुखेन शाखया वा कर्मणि घञ् पृषो˚; cf. Uṇ. 4. 206] 1 The shoulder. --2 The body. --3 The trunk or stem of a [] tree; तीव्राघातप्रतिहततरुस्कंधलग्नैकदंतः Ś. 1. 33; R. 4. 57, Me. 53. --4 A branch or large bough. --5 A department or branch of human knowledge. --6 A chapter, section, division (of a book). --7 A division or detachment of an army. --8 A troop, multitude, group. --9 The five objects of sense. --10 The five forms of mundane consciousness (in Buddhistic phil.); सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वांगस्कंधपंचकं Śi. 2. 28. --11 War, battle. --12 A king. --13 An agreement. --14 A road, way. --15 A wise or learned man. --16 A heron. --17 Articles used at the coronation of a king. --धा 1 A branch. --2 A creeper. --Comp. --अग्निः the trunk of a tree set on fire. --आवारः {1} an army or a division of it. {2} a royal capital or residence. {3} a camp. --उपानेय a. to be carried on the shoulders. --(यः) a form of peace-offering in which fruit or grain is presented, as a mark of submission. --चापः a sort of pole or yoke for carrying burdens; cf. शिक्य. --जः a tree growing from a principal stem. --तरुः the cocoa nut tree. --देशः {1} the shoulder; इदमुपहितसूक्ष्मग्रंथिना स्कंधदेशे Ś. 1. 19. {2} that part of the elephant's body, where the driver sits. --परिनिर्वाणं the annihilation of the elements of being (with Buddhists) --फलः {1} the cocoa-nut tree. {2} the Bilva tree. {3} the glomercus fig-tree. --बंधना a sort of fennel. --मल्लकः a heron. --रुहः the (Indian) fig-tree. --वाहः, --वाहकः an ox trained to carry burdens, packbullock. --शाखा a principal branch, the forked branch issuing from the upper stem of a tree. --शृंगः a buffalo. --स्कंधः every shoulder.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1143-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्कन्ध पु० स्कन्द्यते आरुह्यतेऽसौ मुखेन शाखया वा कर्मणि घञ् पृषो० । १ असे (कांध) २ वृक्षस्य काण्डे (गुँडि) अमरः । ३ नृपे ४ युद्धे ५ समूहे ६ काये ७ भद्रादौ ८ छन्दो- भेदे मेदि० सौगतमतसिद्धेषु ९ विज्ञानादिषु पञ्चस्वङ्गेषु “सुक्त्वाङ्गस्कन्धपञ्चकम्” माघः । १० पर्थि शब्दर० ११ ग्रन्थ- परिच्छेदे च । “स्कन्धैर्द्वादशभिर्युक्तम्” इति भागवत- विशेषणम् । १२ व्यूहे हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5340,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्कन्धः, [स्] क्ली, (स्कन्दते इति । स्कन्द + “स्कन्देश्च खाङ्गे ।” उणा० ४ । २०६ । इति असुन् धश्चान्तादेशः ।) अंसः । प्रकाण्डः । यथा, “स्कन्धः सान्तं नपुंसकमिति केचित् ।” इत्यमर- टीकायां भरतः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । १ । ३२ । ५ । “स्कन्धांसौव कुलिशेनाविवृक्णा ॥”)
स्कन्धः, पुं, (स्कन्द्यतेऽसौ इति । स्कन्द + घञ् । पृषादरादित्वात् साधुः । स्कन्द + असुन् । धश्चा- न्तादेशः । सर्व्वे सान्ता अदन्ताश्च इति न्यायात् अकारान्तो वा ।) अवयवविशेषः । काँध इति भापा ॥ तत्पर्य्यायः । भुजशिरः २ अंसः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ७८ ॥ स्कन्धः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ दोःशिखरम् ५ । इति राज- निर्घण्टः ॥ (यथा, भागवते । ४ । २९ । ३३ । “यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुद्वहन् । तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सर्व्वाः प्रतिक्रियाः ॥”) [] तरोर्मूलादिशाखापर्य्यन्तम् । गुँडी इतिभाषा तत्पर्य्यायः । प्रकाण्डः २ । इत्यमरः ॥ काण्डम् ३ इति शब्दरत्नावली ॥ दण्डः ४ । इति जटा- धरः ॥ (यथा, रघुः । ४ । ५७ । “खर्ज्जूरीस्कन्धनद्धानां मदोद्गारसुगन्धिषु । कटेषु करिणां पेतुः पुन्नागेभ्यः शिलीमुखाः ॥”) नृपतिः । सम्परायः । समूहः । कायः । (यथा, महाभारते । १२ । १५ । २६ । “सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात् स्कन्धपर्य्ययः ॥” भद्रादिः । छन्दोभेदः । इति मेदिनी ॥ विज्ञा- नादिपञ्च । (यथा, शिशुपालवधे । २ । २८ । “सर्व्वकार्य्यशरीरेषु मुक्ताङ्गस्कन्धपञ्चकम् । सौत्रतानामिवात्मान्यो नास्ति मन्त्रो मही- भृताम् ॥” “रूपवेदनाविज्ञानसंज्ञासंस्काराः पञ्च स्कन्धाः तत्र विषयप्रपञ्चो रूपस्कन्धः । तज्ज्ञानप्रपञ्चो वेदनास्कन्धः । आलयविज्ञानसन्तानो विज्ञान स्कन्धः । नामप्रपञ्चः संज्ञास्कन्धः । वासना- प्रपञ्चः संस्कारस्कन्धः । एवं पञ्चधा परिवर्त्त- मानो ज्ञानसन्तान एवात्मा इति बौद्धाः ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) व्यूहः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुः । ४ । ३० । “प्रतापोऽग्रे ततः शब्दः परागस्तदनन्तरम् । ययौ पश्चाद्रथादीति चतुस्कन्धेव सा चमूः ॥”) पन्थाः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा महा- भारते । ३ । २३० । ५५ “तथाब्रवीत् महासेनं महादेवो बृहद्वचः । सप्तमं मारुतस्कन्धं रक्ष नित्यमतन्द्रितः ॥”) ग्रन्थपरिच्छेदः । यथा -- श्रीपार्व्वत्युवाच । स्कन्धै र्द्वादशभिः प्रोक्तं श्रीमद्भागवतं प्रभो । शुकस्तच्छ्रावयामास महाराजं परीक्षितम् ॥” इति पाद्मे पातालखण्डे ७१ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-430-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्कंध" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें