🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंस
aṃsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भाग । अंश । खंड । अवयव । उ॰ —ईश्वर अंस, जीव अविनासी ।—मानस, ७ ।११७ ।
२. स्कंध । कंधा । उ॰— अभयद भुजंदड़ मूल । अंस पीन सानुकूल, कनक मेखला दुकूल दमिनि धरखी री । —सूर॰, १० । १३८४ ।
३. चतुर्भुज का कोई कोण (को॰) ।
४. वेदी के कोईदी स्कंध या कोण (को॰) ।
अंस २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अंश]
१. कला । उ॰— तापर उरग ग्रसित तव सोभित पूरन अंस ससी ।— सूर॰, १० । ११९६ ।
२. सूर्य । जैसे 'अंससुता' में ।
३. अपनत्व । संबंध । अधिकार । उ॰— अब इन कृपा करी ब्रज आए जाने आपनो अंस— सूर॰, १० । ३५८७ ।
अंस ३ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अंशु] किरण ।—उ॰ सित कमल बंस सी सीतकर अंस सी ।— भिखारी॰ ग्रं, भा॰,
१. पृ॰, २३४ ।
अंस पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अश्रया अश्रु] आँसू । अश्रु । उ॰— भुज फरकनि तरकनि कंचुकि कच छरि जू रेहे ढुरि अंस । —पोद्दार अभि॰, ग्रं॰, पृ॰ ३८३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंस m. the shoulder, shoulder-blade
corner of a quadrangle
N. of a king
अंस m. du. the two shoulders or angles of an altar
a share (for अंश);
अंस [cf. Goth. amsa; Gk. ὦμος, ἄσιλλα; Lat. humerus, ansa.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंसः [अंस् कर्मभावादौ अच्] 1 A part, portion; See अंश. --2 The shoulder, shoulder-blade. --3 N. of a Prince. --(सौ) The two angles of an altar. [cf. Goth. amsa; L. ansa, humerus; Gr. asilla.] --Comp. --कूटः [अंसः कूट इव बृहत्त्वात्] a bull's hump, the protuberance between the shoulders; राजन्योच्चांसकूटक्रथनपटुरटद्घोरधारः कुठारः Prab. 1. 7 --त्रं [उप. स.] {1} an armour to protect the shoulders. {2} a bow. --फलकः the upper part of the spine. --भारः (अंसे˚) [अंसे धृतो भारः शाक. त. वा अलुक्] a burden or yoke put upon the shoulder. --भारिक, --भारिन् a. (अंसे˚) [भस्त्रादि गण, अंस (से) भारेण हरति; ष्ठन्] bearing a yoke or burden on the shoulder. --विवर्तिन् a. [उप. स.] turned towards the shoulders; मुखमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः Ś. 3. 26.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0002-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंस विभाजने अद० चु० उभ० अंसयति ते आंसिसत् त । आपुकि अंसापयतीत्येके । वि + विश्लेषकरणे प्रच्यावने च “व्यंसयामास तत् सैन्यमिति” भारतम् । अच् अंसः ।
अंस पुं अंस--कर्म्मभावादौ अच् । अंशशब्दार्थे, स्कन्धे च । “अंसनिषक्तबाहुः” “अंसारोपिचापेनेति” शान्तोऽपि स्कन्धे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0037,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अंस, त् क विभाजने । अंशकरणे । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ दन्त्योपधः । विभाजन इति भाज त् क तु पृथक्कृत्यां इत्यस्य रूपं । अंसयति अंसापयति धनं वणिक् । इति दुर्गादासः ॥
अंसः, पुं, क्ली, (अंस्यते समाहन्यते । अंस समा- घाते । घज् । यद्वा अमति अम्यते वा भारा- दिना । अम गतौ । अमेः सन् ।) स्कन्धः । इत्य- मरः ॥ विभागे पुं । इति विश्वो हेमचन्द्रश्च ॥ (अन्यत् सर्व्वम् अंशशब्दे द्रष्टव्यम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-002-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें