🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:58:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रकांड
prakāṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रकांड १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रकाण्ङ]
१. स्कंध । वृक्ष का तना ।
२. शाखा । डाल ।
३. वृक्ष । पेड़ ।
४. बाहु का ऊपरी भाग । बाँह का ऊपरी हिस्सा ।
प्रकांड २ वि॰
१. बहुत बड़ा ।
२. बहुत विस्तृत ।
३. उत्तम । उत्कृष्ट । प्रशस्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-काण्ड m. n. the stem or trunk of a tree from the root to the branches, Śiś. ix, 45
a branch, shoot, W.
(ifc.) anything excellent of its kind, Mcar.; Bālar.; Naiṣ. (cf. गो-, -मन्त्रि-; also ˚डक, Bhaṭṭ.)
प्र-काण्ड m. the upper part of the arm, L. (cf. प्र-गण्ड).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (653,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रकांडः, --डं 1 The trunk of a tree from the root to the branches; Śi. 9. 45. --2 A branch, shoot. --3 (At the end of comp.) Anything excellent or pre-eminent of its kind; ऊरुप्रकांडद्वितयेन तस्याः N. 7. 93; क्षत्रप्रकांडः Mv. 4. 35; 5. 48. --डः The upper part of the arm.
प्रकांडः, --डं 1 The trunk of a tree from the root to the branches; Śi. 9. 45. --2 A branch, shoot. --3 (At the end of comp.) Anything excellent or pre-eminent of its kind; ऊरुप्रकांडद्वितयेन तस्याः N. 7. 93; क्षत्रप्रकांडः Mv. 4. 35; 5. 48. --डः The upper part of the arm.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0723-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकाण्ड पु० प्रकृष्टः काण्डः प्रा० त० । वृक्षस्य मूलादारभ्य शा- खान्ते भागे । २ प्रशस्ते न० । ३ विटपे पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4426,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रकाण्डः, पुं, क्ली, (प्रकृष्टः काण्डः इति प्रादिसमासः ।) मूलादारभ्य शाखावधिवृक्ष- भागः । गुँडी इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । स्कन्धः २ । इत्यमरः । २ । ४ । १० ॥ काण्डम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ दण्डः ४ । इति राज- निर्घण्टः ॥ विटपः । शस्तः । इति मेदिनी । डे, ३१ ॥ (यथा, अमरे । १ । ४ । २७ । “मतल्लिका मतर्च्चिका प्रकाण्डमुद्घतल्लजौ । प्रशस्तवाचकान्यमून्ययः शुभावहो विधिः ॥”) प्रकाण्ड + स्वार्थे कन्प्रत्ययेन प्रशस्तार्थे । यथा, भट्टौ । ५ । ६ । “दण्डकामध्यवात्तां यौ वीर ! रक्षःप्रकाण्डकौ । नृर्भ्या संख्येऽकृषातां तौ सभृत्यौ भूमिवर्द्धनौ ॥” “रक्षःप्रकाण्डकौ प्रशस्तौ राक्षसौ ।” इति तट्टीकायां जयमङ्गलः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-241-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रकांड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें