🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लंका
laṃkā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लंका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ लङ्का]
१. भारत के दक्षिण का एक टापू जहाँ रावण का राज्य था । लोगों का विश्वास है कि रावण के समय यह टापू सोने का था ।
२. शिवी धान्य । द्विदल अन्न ।
३. असबरग । स्पृक्का ।
४. काला चना ।
५. शाखा । डाली ।
६. असती नारी । वेश्या । पुंश्चली (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लङ्का f. See below.
लङ्का f. N. of the chief town in Ceylon or of the whole island (renowned as the capital of the great Rākṣasa Rāvaṇa q.v.; accord. to some accounts L˚ was much larger than the island of Ceylon is at present, or was even distinct from it, the first meridian of longitude which passed through Ujjayinī being supposed to pass through L˚), MBh.; R. &c.
N. of a lake (= रावण-ह्रद), R.
of a Yoginī, Hcat.
of a Śākinī or evil spirit, L.
an unchaste woman, L.
a branch, L.
a kind of grain, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (894,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लंका [लक्-अच् मुम् च] 1 N. of the capital and residence of Rāvaṇa and identified with the island of Ceylon or the chief town in it; according to some Laṅkā was much larger than the present island of Ceylon. It was orginally built for Mālyavat q. v. --2 An unchaste woman, a prostitute, harlot. --3 A branch. --4 A kind of grain. --Comp. --अधिपः, --अधिपतिः, --ईशः, --ईश्वरः, --नथः, --पतिः ‘lord of Laṅkā; i. e. Rāvaṇa or Bibhīṣaṇa. --अरिः an epithet of Rāma. --दाहिन् m. an epithet of Hanumat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0922-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लङ्का स्त्री लक अच् मुम् च । स्वनामख्यातायां १ पुर्य्याम् । सा च भूगोलस्य याम्ये भूवृत्तपादविवरे समुद्रभध्ये स्थिता” सि० शि० । २ सारिवोधौ ३ वेश्यायां ४ शाखा- याञ्च विश्वः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4820,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लङ्का, स्त्री, (रमन्तेऽस्यामिति । रम् + बाहु- लकात् कः । रस्य लत्वम् । इत्युज्ज्वलः । ३ । ४० ।) रक्षःपुरी । (यथा, नैषधे । ३ । ६७ । “चेतो न लङ्कामयते मदीयं नान्यत्र कुत्रापि च साभिलाषम् ॥”) ज्योतिःशास्त्रमते सा च पृथिव्या मध्यभागे तिष्ठति । लङ्कोदयात् चरखण्डेभ्यः स्वदेशे लग्न- प्रमाणं भवति । यथा, -- “लङ्का कुमध्ये यमकोटिरस्याः प्राक् पश्चिमे रोमकपत्तनञ्च । [] अधस्ततः सिद्धपुरं सुमेरुः सौम्येऽथ याम्ये वडवानलश्च । कुवृत्तपादान्तरितानि तानि स्थानानि षड्गोलविदो वदन्ति ॥” अपि च । “यल्लङ्कोज्जयनीपुरोपरिकुरुक्षेत्रादिदेशान् स्पृशन् सूत्रं मेरुगतं बुधैर्निगदिता सा मध्यरेखा भुवः । आदौ प्रागुदयोऽपरत्र विषये पश्चाद्धि रेखो- दयात् स्यात्तस्मात् क्रियते तदन्तरभुवं खेटेष्वृणं स्वं फलम् ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिः ॥ * ॥ अथ लङ्कापुरीवर्णनम् । त्वष्टोवाच । “त्रिंशद्योजनविस्तीर्णां स्वर्णप्राकारतोरणाम् । दक्षिणस्योदधेस्तीरे त्रिकूटो नाम पर्व्वतः । शिखरे तस्य शैलस्य मध्यमम्बुधिसन्निधौ ॥ पतत्रिभिश्च दुष्प्रापां टङ्कच्छिन्नां चतुर्द्दिशम् । शक्रार्थं मत्कृता पूर्व्वं प्रयत्नात् बहुवत्सरैः ॥ वसन्तु तत्र दुर्द्धर्षाः सुखं राक्षसपुङ्गवाः । अमरावतीं समासाद्य सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ लङ्कादुर्गं समासाद्य शत्रूणां शक्रसूदनाः । दुराधर्षा भविष्यन्ति राक्षसैर्ब्बहुभिर्व्वृताः ॥” इति वह्रिपुराणे कपिलदर्शननामाध्यायः ॥ * ॥ शाखा । शाकिनी । कुलटा । इति मेदिनी । के, ३३ ॥ धान्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । करालत्रि- पुटा २ काण्डिका ३ रूक्षणात्मिका ४ । अस्या गुणाः । रुच्यव्यम् । हिमत्वम् । गौल्यत्वम् । पित्तनाशित्वम् । वातकारित्वम् । गुरुत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-203-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लंका" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें