🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:32:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रु
dru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष ।
२. शाखा ।
३. लकड़ी । काष्ठ । (को॰) ।
४. काष्ठ निर्मित कोई भी यंत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्रु cl. 5. P. द्रुणोति, to hurt, injure, Dhātup. xxvii, 33 (pf. दुद्राव, Bhaṭṭ.); to repent; to go, Vop. (cf. 1. द्रू).
2. द्रु cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 47; ep. also Ā.) द्रवति, ˚ते, RV. &c. &c. (pf. दुद्राव, Br.; ˚द्रोथ, ˚द्रुम, Pāṇ. vii, 2, 13; ˚द्रुवुर्, MBh.; R. &c.; aor. अदुद्रुवत्, Br.; ˚द्रोत्, Subj. दुद्रवत्, RV.; fut. द्रोष्यति, Br.; inf. -द्रोतुम्, Śatr.; ind.p. द्रुत्वा and -द्रुत्य, Br.) to run, hasten, flee, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.; to run up to (acc.), attack, assault, MBh.; R.; to become fluid, dissolve, melt, Pañc.; Vet.; BhP. : Caus. द्रावयति (ep. also ˚ते; द्रवयते See under द्रव) to cause to run, make flow, RV. viii, 4, 11; to make fluid, melt, vi, 4, 3; to drive away, put to flight, MBh. (Pass. द्राव्यते, vii, 3515), R.; MBh. : Desid. दुद्रूषति Gr.: Desid. of Caus. दुद्रावयिषति or दिद्˚, Pāṇ. vii, 4, 81 : Intens. दोद्रूयते or दोद्रोति Gr. (दोद्राव, TS.).
द्रु [cf. 2. द्रा and द्रम्; Zd. dru, drvant.]
3. द्रु mfn. running, going (cf. मित-, रघु-, शता.)
द्रु f. going, motion, L.
4. द्रु m. n. (= 3. दारु) wood or any wooden implement (as a cup, an oar &c.), RV.; TBr.; Mn.
द्रु m. a tree or branch, HPariś. (cf. इन्द्र-, सु-, हरिद्-, हरि-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रु {vI.v} {c1c} P. (द्रवति, द्रुत; desid. द्रुद्रूषति) 1 To run, flow, run away, retreat, fly (often with acc.); यथा नदीनां बहवोंबुऽवेगाः समुद्रमेवाभिमुखं द्रवंति Bg. 11. 28; रक्षांसि भीतानि दिशां द्रवंति 36; द्रुतं द्रवत कौरवाः Mb. --2 To rush, attack, assault quickly; Bk. 9. 95. [] --3 To become fluid, dissolve, melt, ooze (fig. also); द्रवति च हिमरश्मावुद्रते चंद्रकांतः Māl. 1. 24; 8. 12; U. 6. 12; Pt. 4. 33; द्रवति हृदयमेतत् Ve. 5. 21; Śi. 9. 9; Bk. 2. 12. --4 To go, move. --Caus. (द्रावयति-ते) 1 To cause to run away, put to flight. --2 To melt, fuse. {vII.v} {c5c} P. (द्रुणोति) 1 To hurt, injure; तं दुद्रावाद्रिणा कपिः Bk. 14. 81, 85. --2 To go. --3 To repent.
द्रु m. n. [द्रवत्यूर्ध्वं द्रु-बा˚-डु] 1 Wood. --2 Any instrument made of wood. --m. 1 A tree; Ms. 7. 131. --2 A branch. --f. Motion. --Comp. --किलिमं the Devadāru tree. --घणः {1} a mallet, wooden mace. {2} an iron weapon made like a carpenter's hammer. {3} an axe, a hatchet. {4} an epithet of Brahmā. --घ्नी a hatchet. --नखः a thorn. --नस (णस) a. largenosed. --न (ण) हः a scabbard; see द्रुण-ह also. --पदं Ved. a pillar (in general). --पदी a splay-footed female. --सल्लकः a kind of tree (पियाल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रु गतौ भ्वा० पर० सक० अनिट् । द्रवति स्वार्थे चङ् अदु- द्रवत् । णिचि चङि तु अदि(दु)द्रवत् त । दुद्रवे । गतिश्चेह संयोगानुकूलव्यापारः द्रवद्रव्याणां दूरप्रसरण- रूपं स्यन्दनं च “द्रवत्वात् स्यन्दनम्” कणा० सूत्रम् “स्यन्दनं द्रव्यत्वादसमवायिकारणादुत्पद्यते । तथा हि पतितानामपां विन्दूर्ना परस्परं संयोगेन महत् जलस्रोतोयज्जायते तस्य यत् स्यन्दनं दूरप्रसरणं तत् द्रवत्वादसमवायिकारणादुत्पद्यते गुरुत्वान्निमित्तकारणाद- प्सु समवायिकारणेषु” उप० वृत्तिः णिचः सनि दि(दु)- द्रावयिषति । तत्र गतौ “समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति” गीता “ततः किरीटी सहसा पाञ्चालान् समरेऽद्रवत्” भा० आ० ५४ ७८ श्लो० “तं दुद्रावाद्रिणा कपिः” भट्टिः
द्रु अनुतापे स्वा० पर० सक० अनिट् । द्रुणोति अद्रौषीत् । बध च “स भस्मसात् चकारारीन् दुद्राव च कृतान्तवत्” भट्टिः ।
द्रु पु० द्रवत्यूर्द्धं द्रु--बा० डु । १ वृक्षे २ शाखायाञ्च । ३ गतौ स्त्री । “अदादीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम्” मनुः द्रुघणः । ४ वृक्षविकारे न० “द्रुण इद्भूतिमूदिम” ऋ० १ । १६१ । १ “द्रुणो द्रुमविकारस्य” भा० विकारे प्रकृति- शब्दः ततश्च तत्रस्थः तच्छब्द इति च तत्र न्यायोक्तिः । ५ द्रवयुक्ते त्रि० । “द्रुणा सधस्थमासदत्” ऋ० ९ । १ । २ “द्रुणा द्रोणकलसेन” भा० तत्र पुस्त्वमपि “आ तू षिञ्च हरिनीं द्रोरुपस्थे” ऋ० १० । १०१ । १० “द्रोर्द्रुमविका- रस्य” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3784,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रु, स्रुतौ । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-अनिट् ।) द्रवति । इति दुर्गादासः ॥
द्रु, र न उपतापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां- परं-अकं सकं च-अनिट् ।) र, वैदिकः । न, द्रुणोति । उपताप इह उपतप्तीभावः उपतप्ती- करणञ्च । इति दुर्गादासः ॥
द्रुः, पुं, (द्रवति ऊर्द्ध्वं गच्छतीति । द्रु + मितद्र्वादि- त्वात् डुः ।) वृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५ ॥ [] (यथा, मनुः । ७ । १३१ । “आददीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम् ॥”) गतौ, स्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-760-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें