🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:57:04 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

द्रु

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

द्रु

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

द्रु

अर्थ: डु लकड़ी

व्युत्पत्ति: द्रु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. द्रु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. द्रु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. द्रु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — द्रु (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाद्रुद्रुणीद्रूणि
द्वितीयाद्रुद्रुणीद्रूणि
तृतीयाद्रुणाद्रुभ्याम्द्रुभिः
चतुर्थीद्रुणेद्रुभ्याम्द्रुभ्यः
पञ्चमीद्रुणःद्रुभ्याम्द्रुभ्यः
षष्ठीद्रुणःद्रुणोःद्रूणाम्
सप्तमीद्रुणिद्रुणोःद्रुषु
सम्बोधनहे द्रु / हे द्रोहे द्रुणीहे द्रूणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — द्रु
द्रु
dru
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वृक्ष ।
२. शाखा ।
३. लकड़ी । काष्ठ । (को॰) ।
४. काष्ठ निर्मित कोई भी यंत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्रु cl. 5. P. द्रुणोति, to hurt, injure, Dhātup. xxvii, 33 (pf. दुद्राव, Bhaṭṭ.); to repent; to go, Vop. (cf. 1. द्रू).
2. द्रु cl. 1. P. (Dhātup. xxii, 47; ep. also Ā.) द्रवति, ˚ते, RV. &c. &c. (pf. दुद्राव, Br.; ˚द्रोथ, ˚द्रुम, Pāṇ. vii, 2, 13; ˚द्रुवुर्, MBh.; R. &c.; aor. अदुद्रुवत्, Br.; ˚द्रोत्, Subj. दुद्रवत्, RV.; fut. द्रोष्यति, Br.; inf. -द्रोतुम्, Śatr.; ind.p. द्रुत्वा and -द्रुत्य, Br.) to run, hasten, flee, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; Kāv. &c.; to run up to (acc.), attack, assault, MBh.; R.; to become fluid, dissolve, melt, Pañc.; Vet.; BhP. : Caus. द्रावयति (ep. also ˚ते; द्रवयते See under द्रव) to cause to run, make flow, RV. viii, 4, 11; to make fluid, melt, vi, 4, 3; to drive away, put to flight, MBh. (Pass. द्राव्यते, vii, 3515), R.; MBh. : Desid. दुद्रूषति Gr.: Desid. of Caus. दुद्रावयिषति or दिद्˚, Pāṇ. vii, 4, 81 : Intens. दोद्रूयते or दोद्रोति Gr. (दोद्राव, TS.).
द्रु [cf. 2. द्रा and द्रम्; Zd. dru, drvant.]
3. द्रु mfn. running, going (cf. मित-, रघु-, शता.)
द्रु f. going, motion, L.
4. द्रु m. n. (= 3. दारु) wood or any wooden implement (as a cup, an oar &c.), RV.; TBr.; Mn.
द्रु m. a tree or branch, HPariś. (cf. इन्द्र-, सु-, हरिद्-, हरि-).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (502,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रु {vI.v} {c1c} P. (द्रवति, द्रुत; desid. द्रुद्रूषति) 1 To run, flow, run away, retreat, fly (often with acc.); यथा नदीनां बहवोंबुऽवेगाः समुद्रमेवाभिमुखं द्रवंति Bg. 11. 28; रक्षांसि भीतानि दिशां द्रवंति 36; द्रुतं द्रवत कौरवाः Mb. --2 To rush, attack, assault quickly; Bk. 9. 95. [] --3 To become fluid, dissolve, melt, ooze (fig. also); द्रवति च हिमरश्मावुद्रते चंद्रकांतः Māl. 1. 24; 8. 12; U. 6. 12; Pt. 4. 33; द्रवति हृदयमेतत् Ve. 5. 21; Śi. 9. 9; Bk. 2. 12. --4 To go, move. --Caus. (द्रावयति-ते) 1 To cause to run away, put to flight. --2 To melt, fuse. {vII.v} {c5c} P. (द्रुणोति) 1 To hurt, injure; तं दुद्रावाद्रिणा कपिः Bk. 14. 81, 85. --2 To go. --3 To repent.
द्रु m. n. [द्रवत्यूर्ध्वं द्रु-बा˚-डु] 1 Wood. --2 Any instrument made of wood. --m. 1 A tree; Ms. 7. 131. --2 A branch. --f. Motion. --Comp. --किलिमं the Devadāru tree. --घणः {1} a mallet, wooden mace. {2} an iron weapon made like a carpenter's hammer. {3} an axe, a hatchet. {4} an epithet of Brahmā. --घ्नी a hatchet. --नखः a thorn. --नस (णस) a. largenosed. --न (ण) हः a scabbard; see द्रुण-ह also. --पदं Ved. a pillar (in general). --पदी a splay-footed female. --सल्लकः a kind of tree (पियाल).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0585-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रु गतौ भ्वा० पर० सक० अनिट् । द्रवति स्वार्थे चङ् अदु- द्रवत् । णिचि चङि तु अदि(दु)द्रवत् त । दुद्रवे । गतिश्चेह संयोगानुकूलव्यापारः द्रवद्रव्याणां दूरप्रसरण- रूपं स्यन्दनं च “द्रवत्वात् स्यन्दनम्” कणा० सूत्रम् “स्यन्दनं द्रव्यत्वादसमवायिकारणादुत्पद्यते । तथा हि पतितानामपां विन्दूर्ना परस्परं संयोगेन महत् जलस्रोतोयज्जायते तस्य यत् स्यन्दनं दूरप्रसरणं तत् द्रवत्वादसमवायिकारणादुत्पद्यते गुरुत्वान्निमित्तकारणाद- प्सु समवायिकारणेषु” उप० वृत्तिः णिचः सनि दि(दु)- द्रावयिषति । तत्र गतौ “समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति” गीता “ततः किरीटी सहसा पाञ्चालान् समरेऽद्रवत्” भा० आ० ५४ ७८ श्लो० “तं दुद्रावाद्रिणा कपिः” भट्टिः
द्रु अनुतापे स्वा० पर० सक० अनिट् । द्रुणोति अद्रौषीत् । बध च “स भस्मसात् चकारारीन् दुद्राव च कृतान्तवत्” भट्टिः ।
द्रु पु० द्रवत्यूर्द्धं द्रु--बा० डु । १ वृक्षे २ शाखायाञ्च । ३ गतौ स्त्री । “अदादीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम्” मनुः द्रुघणः । ४ वृक्षविकारे न० “द्रुण इद्भूतिमूदिम” ऋ० १ । १६१ । १ “द्रुणो द्रुमविकारस्य” भा० विकारे प्रकृति- शब्दः ततश्च तत्रस्थः तच्छब्द इति च तत्र न्यायोक्तिः । ५ द्रवयुक्ते त्रि० । “द्रुणा सधस्थमासदत्” ऋ० ९ । १ । २ “द्रुणा द्रोणकलसेन” भा० तत्र पुस्त्वमपि “आ तू षिञ्च हरिनीं द्रोरुपस्थे” ऋ० १० । १०१ । १० “द्रोर्द्रुमविका- रस्य” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3784,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रु, स्रुतौ । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-अनिट् ।) द्रवति । इति दुर्गादासः ॥
द्रु, र न उपतापे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां- परं-अकं सकं च-अनिट् ।) र, वैदिकः । न, द्रुणोति । उपताप इह उपतप्तीभावः उपतप्ती- करणञ्च । इति दुर्गादासः ॥
द्रुः, पुं, (द्रवति ऊर्द्ध्वं गच्छतीति । द्रु + मितद्र्वादि- त्वात् डुः ।) वृक्षः । इत्यमरः । २ । ४ । ५ ॥ [] (यथा, मनुः । ७ । १३१ । “आददीताथ षड्भागं द्रुमांसमधुसर्पिषाम् ॥”) गतौ, स्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-760-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
द्रुद्रु (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: द्रु (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | द्रु (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

द्रु 📚 ➤ डु लकड़ी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
द्रु 📚वृक्ष🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
द्रु
वृक्ष के नाम (२.४.५) — वृक्ष, महीरुह, शाखी, विटपी, पादप, तरु, अनोकह, कुट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें