🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:26:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शाला
śālā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निवास/कक्ष (2.2.6) वास · कुटी · सभा
मुख्य शाखा (2.4.11) स्कन्धशाखा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शाला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. घर । गृह । मकान ।
२. जगह । स्थान । जैसे—पाठशाला, गौशाला ।
३. शाखा । डाल ।
४. इँद्रवज्रा और उपेंद्रवज्रा के योग से बननेवाले सोलह प्रकार के वृत्तों में से एक वृत्त । इसका तीसरा चरण उपेंद्रवज्रा का और शेष तीनों चरण इंद्रवज्रा के होते हैं ।
५. भवन का एक अंश या भाग । गृह का कोई स्थान । गृहैकदेश । कक्ष । प्रकोष्ठ (को॰) ।
६. वृक्ष का तना (को॰) ।
शाला का ।
६. संपत्तिशाली । धनवान । अमीर ।
७. जो व्यवहार में कुशल हो । दक्ष । चतुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाला (आ), f., see below
शाला f. (ifc. also n(शाल). ) a house, mansion, building, hall, large room, apartment, shed, workshop, stable, AV. &c. &c.
शाला [cf. Germ. saal; Eng. hall]
a large branch (cf. शाखा), L.
a kind of metre (cf. शालिनी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1067,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शाला [शाल्-अच्] 1 An apartment, a room, saloon, hall; गृहैर्विशालैरपि भूरिशालैः Śi. 3. 50; so संगीतशाला, रंगशाला &c. --2 A house, an abode; R. 16. 41. --3 The upper or main branch of a tree. --4 The trunk of a tree. --5 A stable, stall; as in वाजिशाला, गर्दभशाला &c. --Comp. --अजिरः --रं a hollow earthen cup. --मृगः a jackal. --वृकः {1} a dog; सिंहानां च सुखेन मूर्घसु पदं धास्यंति शालावृकाः Bv. 1. 72. {2} a wolf. {3} a deer. {4} a cat. {5} a jackal. {6} a monkey.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1041-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाला स्त्री शाल--अच् । १ गृहे अमरः । वृक्षस्य २ स्कन्द- स्थशाखायाञ्च । ३ गृहकैदेशे (चाल) मेदि० ।
सा(शा)ला स्त्री सालः प्राकारोऽस्त्यस्याः अच् । गृहे भरतः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5104,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शाला, स्त्री, (शो + “बाहुलकात् श्यतेरपि कालन् ।” इत्युज्ज्वलदत्तोक्त्या कालन् । १ । ११७ ।) गृहम् । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ८ । ९ । १६ । “धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकैः ॥”) वृक्षस्य स्कन्धशाखा । गृहैकदेशः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-065-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शाला" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें