🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:47:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूर्वा
mūrvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मरोड़फली (मूर्वा) के नाम (2.4.83) देवी · मधुरसा · मोरटा · तेजनी · स्रवा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूर्वा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] मरोड़फली नाम की लता जो हिमालय के उत्तराखंड को छोड़ भारतवर्ष में और सब जगह होती है । विशेष—इसमें सात आठ डंठल निकलकर इधर उधर लता की तरह फैलते हैं । फूल छोटे छोटे, हरापन लिए सफेद रंग के होते हैं । इसके रंशे बहुत मजबूत होते हैं जिससे प्राचीन काल में उन्हें वटकर धनुष की डोरी बनाते थे । उपनयन में क्षत्रिय लोग मूर्वा की मेखला धारण करते थे । एक मन पत्तियों से आधा सेर के लगभग सुखा रेशा निकलता है, जिससे कहीं कहीं जाल बुने जाते हैं । त्रिचिनापल्ली में मूर्वा के रेशों से बहुत अच्छा कागज बनता है । ये रेशे रेशम की तरह चमकीले और सफेद होते हैं । मूर्वा की जड़ औषध के काम में भी आती है । वैद्य लोग इसे यक्ष्मा और खांसी में देते हैं । आयुर्वेद में यह अति तिक्त, कसैली, उष्ण तथा हृद्रोग, कफ, वात, प्रमेह, कुष्ठ और विषमज्वर को दूर करनेवाली मानी जाती है । पर्या॰—देवी । मधुरसा । मोरटा । तेजनी । स्त्रदा । मधुलिका । धनुश्रेणी । गोकर्णी । पीलुकर्णी । स्त्रुवा । मूर्वी । मधुश्रेणी । सुसगिका । पृथक्त्वचा । दिव्यलता । गोपवल्ली । ज्वलिनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्वा f. (cf. √ मुर्व्) Sanseviera Roxburghiana (a sort of hemp from which bowstrings and the girdle of the Kṣatriyas are made), Var.; Suśr. (cf. मौर्व).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (826,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्वा --र्वी, मूर्विका A kind of creeper (from the fibres of which bow-strings and the girdle of Kṣatriyas are made).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0874-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्वा स्त्री मुर्व--अच् । खवामख्याते धनुर्गुणोपयुक्ते लताभेदे गौरा० ङीष् । मूर्तीत्यप्यत्र भरतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4759,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्व्वा, स्त्री, (मूर्वति इति । मूर्व + अच् टाप् ।) लताविशेषः । धनुर्गुणोपयुक्ता मुरगा इति ख्याता । तत्पर्य्यायः । देवी २ मधुरसा ३ मोरटा ४ तेजनी ५ स्रवा ६ मधूलिका ७ धनुःश्रेणी ८ गोकर्णी ९ पीलुपर्णी १० । इत्य- मरः । २ । ४ । ८३ ॥ स्रुवा ११ मूर्व्वी १२ । मधुश्रेणी १३ धुनुः १४ श्रेणी १५ । इति तट्टी- कायां भरतः ॥ सुरङ्गिका १६ । देवश्रेणी १७ पृथक्त्वचा १८ मधुस्रवा १९ अतिरसा २० पीलुपर्णिका २१ दिव्यलता २२ ज्वलिनी २३ गोपवल्ली २४ । अस्या गुणाः । अतितिक्तत्वम् । कषायत्वम् । उष्णत्वम् । हृद्रोगकफवातवमि- प्रमेहकुष्ठविषमज्वरनाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ अपि च । “मूर्व्वा सरा गुरुः स्वादुस्तिक्ता पित्तास्रमेहनुत् । त्रिदोषतृष्णाहृद्रोगकण्डुकुष्ठज्वरापहा ॥” इति भावप्रकाशः ॥ (तथास्याः पर्य्यायः । “तेजनी पिलुनी देवा तिक्तवल्ली पृथक्त्वचा । धनुःश्रेणी मधुरसा मूर्व्वा निर्द्दहनीति च ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥ “मूर्व्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्कला ।” इति गारुडे २०८ अध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-761-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूर्वा" आता है (24)
मधूलिका मूर्वापीलुनी चुरनहार । मूर्वासुरंगिका मूर्वा । मुहँरी । चुरनहारधनुर्माला मूर्वा । चुरनहार । मरोरफली । मुर्रापीलुपर्णी चुरनहार । मूर्वातेजनी मूर्वामधुरसा मूर्वाशिखावती मूर्वा । मरोड़फलीधनुर्गुणा मूर्वा । मरोर फली । चुरनहारमधुश्रेणी मूर्वापिलुनी मूर्वालघुपर्णी मूर्वा । मरोड़फलीमीरा मूर्वालघुकणी मूर्वामुरगाली मूर्वामुरगिका मूर्वादेवी देवता की स्त्री । देवपत्नीस्रुवा लकड़ी की बनी हुई एक प्रकार की छोटी करछी जिससे हवनादि में घी की आहुति द…स्रवा मरोड़फली । मुरहरी । मूर्व्वाध्रुवा यज्ञपात्र जो वैकंड़ की लकड़ी का बनता हैदेवश्रेणी देवताओं की पंक्तिमोरटा दुर्वा । दुबमधुस्रवा महुए का वृक्षस्निग्धपर्णी पृश्निपर्णी । पिठवन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें