🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:05:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ध्रुवा
dhruvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू (2.7.27) उपभृत् · जुहू · स्रुव
सरिवन (शालपर्णी) के नाम (2.4.115) विदारिगन्धा · अंशुमती · सालपर्णी · स्थिरा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्रुवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. यज्ञपात्र जो वैकंड़ की लकड़ी का बनता है ।
२. मूर्वा । मरोड़फली ।
३. शालपर्णी । सरिवन ।
४. ध्रुपदगीत ।
५. साध्वी स्त्री । सती स्त्री ।
६. दोहनकाल में स्थिर रहनेवाली गाय (को॰) ।
७. प्रत्यंचा । धनुष की डोरी (को॰) ।
८. संगीत का एक ताल जिसमें मात्रा का निश्चय करतल की ध्वनि से होता है (को॰) ।
९. ऊर्ध्व स्थिति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्रुवा (आ), f. the largest of the 3 sacrificial ladles, AV. xviii, 4, 5, 6 (with जुहू & उपभृत्), VS.; ŚBr. &c.
(scil. वृत्ति) a partic. mode of life, Baudh.
(scil. स्त्री) a virtuous woman, L.
Desmodium Gangeticum, L.
Sanseviera Zeylanica, L.
(in music) the introductory verse (cf. above)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्रुवा स्त्री कु० ध्रु--अच् । १ यज्ञपात्रभेदे “साधारण्यान्न ध्रुवायां स्यात्” जै० ३ । ५ । ६ सू० । “उपांशुयाजार्थं जुहूतो यत् ध्रुवायां शिष्टं तच्छेषभूतम्” भा० “अव- त्तत्वाच्च जुह्वां तस्य च होमसंयोगात्” ७ जै० “ध्रुवायां तस्य नास्ति शेषः” भाष्यम् । ध्रुवा च जुहूतो भिन्ना “तस्येयमेव जुहूरियमुपभृदात्मैव ध्रुवा आत्मन एवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति । प्राण एव स्रुवः । सोऽयं प्राणः सर्वाण्यङ्गान्यनुसञ्चरति तस्मादुस्रवः सर्वा अनु स्रुचः सञ्चरति । तस्यासावेव द्यौर्जुहूः । अयेदमन्त- रिक्षमुपभृदियमेव ध्रुवा तद्वा अस्या एवेमे सर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति” शत० ब्रा० १ । ३ । २ । २ “अथ जुहूपभृद्ध्रुवास्वेतस्याज्यस्य स्रुवेण ग्रहणं विधित्सुस्तत्समुदायस्य पुरुषावयवकल्प- नया स्तुत्यर्थं तत्साध्यस्य यज्ञस्य पुरुषतादात्म्यमाह तादृगवयवकॢप्तिमभिनयेन दर्शयति । या जुहूः सेयमर्य दक्षिणो बाहुः योपभृत् सेयं वामबाहुः ध्रुःवा आत्मा देहमध्वः । तस्मादु ध्रुवास्यस्याज्यस्य सर्वयागसाधा- रण्यम्” मा० । अत्र जुहूतो ध्रुवाया भिन्नत्वं स्पष्ट- मवगम्यते “ध्रुवालक्षणमाह आपस्तम्बः “स्वादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृछैकङ्कती ध्रुवा” मानवे “खादिरं स्फ्यस्रुवं पालाशी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवा” । काठके अरत्निमात्री स्रुगग्निहोत्रहवणी पा- लाशी सामान्यतया निर्वपणमितरासाम् बाहुमात्राः स्रुग्दण्डाः प्रहस्तमात्राणि प्रसवनान्यर्थपरिमाणानि पात्राणि पालाशी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवा शमीभूर्जमथ्यो वा त्वक्तोबिला हंसमुख्यो भवन्तीति” कान्या० श्रौ० १ । ३ । ३५ कर्कस्तु “ध्रुवा तु वैकङ्कती भवति वैकङ्कतानि पत्राणीत्यनेनैव अपवादाभावात् होमसा- [] वनत्वाच्च तया हि समिष्टयजुर्हूयते “तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोतीति” शाखान्तरश्रुतेः अवएव मैत्र- कठापस्तम्बसूत्रेषु “वैकङ्कती ध्रुवेति” पठ्यते तेषां हि वैकङ्कतानि पत्राणीति सामान्यवचनं नास्ति” कर्क० । अतः कोषान्तरे अस्य जुह्वर्थकताकथनं प्रामादिकमेव । ३ मूर्वायां ४ आढ्यां ५ शालपर्ण्यां (धुया) ख्याते ६ गी- तिभेदे च मेदि० । ७ साध्व्यां स्त्रियां शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3919-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्रुवा, स्त्री, (ध्रुवत्यनयेति । ध्रु स्थैर्य्ये + बाहुलकात् कः । ततष्टाप् ।) जुहूः । वटपत्राकृतियज्ञ- पात्रम् । इत्यमरः । २ । ७ । २५ ॥ मूर्व्वा । आढी । शालपर्णी । गीतभेदः । इति मेदिनी । वे, १४ ॥ धुया इति भाषा ॥ साध्वी स्त्री । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-810-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्रुवा" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें