🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:31:43 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

ध्रुवा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

ध्रुवा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

ध्रुवा

अर्थ: स्थिर, दृढ़, अचल, स्थावर, स्थायी, अटल, अपरिवर्तनीय

संस्कृत: सालपर्णी, यज्ञपात्रम् · पर्याय: विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा

व्युत्पत्ति: ध्रु +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. ध्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. ध्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. ध्रुवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. ध्रुव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. ध्रुवा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. ध्रुव (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — ध्रुवा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाध्रुवाध्रुवेध्रुवाः
द्वितीयाध्रुवाम्ध्रुवेध्रुवाः
तृतीयाध्रुवयाध्रुवाभ्याम्ध्रुवाभिः
चतुर्थीध्रुवायैध्रुवाभ्याम्ध्रुवाभ्यः
पञ्चमीध्रुवायाःध्रुवाभ्याम्ध्रुवाभ्यः
षष्ठीध्रुवायाःध्रुवयोःध्रुवाणाम्
सप्तमीध्रुवायाम्ध्रुवयोःध्रुवासु
सम्बोधनहे ध्रुवेहे ध्रुवेहे ध्रुवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — ध्रुवा
ध्रुवा
dhruvā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू (2.7.27) उपभृत् · जुहू · स्रुव
सरिवन (शालपर्णी) के नाम (2.4.115) विदारिगन्धा · अंशुमती · सालपर्णी · स्थिरा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ध्रुवा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. यज्ञपात्र जो वैकंड़ की लकड़ी का बनता है ।
२. मूर्वा । मरोड़फली ।
३. शालपर्णी । सरिवन ।
४. ध्रुपदगीत ।
५. साध्वी स्त्री । सती स्त्री ।
६. दोहनकाल में स्थिर रहनेवाली गाय (को॰) ।
७. प्रत्यंचा । धनुष की डोरी (को॰) ।
८. संगीत का एक ताल जिसमें मात्रा का निश्चय करतल की ध्वनि से होता है (को॰) ।
९. ऊर्ध्व स्थिति (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ध्रुवा (आ), f. the largest of the 3 sacrificial ladles, AV. xviii, 4, 5, 6 (with जुहू & उपभृत्), VS.; ŚBr. &c.
(scil. वृत्ति) a partic. mode of life, Baudh.
(scil. स्त्री) a virtuous woman, L.
Desmodium Gangeticum, L.
Sanseviera Zeylanica, L.
(in music) the introductory verse (cf. above)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (521,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्रुवा स्त्री कु० ध्रु--अच् । १ यज्ञपात्रभेदे “साधारण्यान्न ध्रुवायां स्यात्” जै० ३ । ५ । ६ सू० । “उपांशुयाजार्थं जुहूतो यत् ध्रुवायां शिष्टं तच्छेषभूतम्” भा० “अव- त्तत्वाच्च जुह्वां तस्य च होमसंयोगात्” ७ जै० “ध्रुवायां तस्य नास्ति शेषः” भाष्यम् । ध्रुवा च जुहूतो भिन्ना “तस्येयमेव जुहूरियमुपभृदात्मैव ध्रुवा आत्मन एवेमानि सर्वाण्यङ्गानि प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति । प्राण एव स्रुवः । सोऽयं प्राणः सर्वाण्यङ्गान्यनुसञ्चरति तस्मादुस्रवः सर्वा अनु स्रुचः सञ्चरति । तस्यासावेव द्यौर्जुहूः । अयेदमन्त- रिक्षमुपभृदियमेव ध्रुवा तद्वा अस्या एवेमे सर्वे लोकाः प्रभवन्ति तस्मादु ध्रुवाया एव सर्वो यज्ञः प्रभवति” शत० ब्रा० १ । ३ । २ । २ “अथ जुहूपभृद्ध्रुवास्वेतस्याज्यस्य स्रुवेण ग्रहणं विधित्सुस्तत्समुदायस्य पुरुषावयवकल्प- नया स्तुत्यर्थं तत्साध्यस्य यज्ञस्य पुरुषतादात्म्यमाह तादृगवयवकॢप्तिमभिनयेन दर्शयति । या जुहूः सेयमर्य दक्षिणो बाहुः योपभृत् सेयं वामबाहुः ध्रुःवा आत्मा देहमध्वः । तस्मादु ध्रुवास्यस्याज्यस्य सर्वयागसाधा- रण्यम्” मा० । अत्र जुहूतो ध्रुवाया भिन्नत्वं स्पष्ट- मवगम्यते “ध्रुवालक्षणमाह आपस्तम्बः “स्वादिरः स्रुवः पर्णमयी जुहूराश्वत्थ्युपभृछैकङ्कती ध्रुवा” मानवे “खादिरं स्फ्यस्रुवं पालाशी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवा” । काठके अरत्निमात्री स्रुगग्निहोत्रहवणी पा- लाशी सामान्यतया निर्वपणमितरासाम् बाहुमात्राः स्रुग्दण्डाः प्रहस्तमात्राणि प्रसवनान्यर्थपरिमाणानि पात्राणि पालाशी जुहूराश्वत्थ्युपभृद्वैकङ्कती ध्रुवा शमीभूर्जमथ्यो वा त्वक्तोबिला हंसमुख्यो भवन्तीति” कान्या० श्रौ० १ । ३ । ३५ कर्कस्तु “ध्रुवा तु वैकङ्कती भवति वैकङ्कतानि पत्राणीत्यनेनैव अपवादाभावात् होमसा- [] वनत्वाच्च तया हि समिष्टयजुर्हूयते “तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोतीति” शाखान्तरश्रुतेः अवएव मैत्र- कठापस्तम्बसूत्रेषु “वैकङ्कती ध्रुवेति” पठ्यते तेषां हि वैकङ्कतानि पत्राणीति सामान्यवचनं नास्ति” कर्क० । अतः कोषान्तरे अस्य जुह्वर्थकताकथनं प्रामादिकमेव । ३ मूर्वायां ४ आढ्यां ५ शालपर्ण्यां (धुया) ख्याते ६ गी- तिभेदे च मेदि० । ७ साध्व्यां स्त्रियां शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3919-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ध्रुवा, स्त्री, (ध्रुवत्यनयेति । ध्रु स्थैर्य्ये + बाहुलकात् कः । ततष्टाप् ।) जुहूः । वटपत्राकृतियज्ञ- पात्रम् । इत्यमरः । २ । ७ । २५ ॥ मूर्व्वा । आढी । शालपर्णी । गीतभेदः । इति मेदिनी । वे, १४ ॥ धुया इति भाषा ॥ साध्वी स्त्री । इति शब्द- रत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-810-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ध्रुवा" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
ध्रुवाध्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: ध्रु + अच्)
अन्य सम्भावना: ध्रुवा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | ध्रुवा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

ध्रुवा 📚 ➤ स्थिर, दृढ़, अचल, स्थावर, स्थायी, अटल, अपरिवर्तनीय
संस्कृत: सालपर्णी, यज्ञपात्रम् · पर्याय: विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
ध्रुवा 📚यज्ञपात्र जो वैकंड़ की लकड़ी का बनता है🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
ध्रुवा
ध्रुवा, उपभृत्, जुहू (२.७.२७) — उपभृत्, जुहू, स्रुव
सरिवन (शालपर्णी) के नाम (२.४.११५) — विदारिगन्धा, अंशुमती, सालपर्णी, स्थिरा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • ध्रुवा: ध्रु + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬