🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:28:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्जर
nirjara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्जर १ वि॰ [सं॰] जिसे कभी बुढा़पा न आवे । कभी बुड्ढा न होनेवाला ।
निर्जर २ संज्ञा पुं॰
१. देवता । विशेष—देवता लोग जरा अर्थात् बुढापे से सदा रक्षित माने जाते हैं, इसीलिये वे 'निर्जर' कहलाते हैं । उनको चिरकिशोर या चिर तरुण भी इसी कारण कह दिया जाता है ।
२. सुधा । अमृत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. निर्—जर mfn. (in some cases ˚रस्, Pāṇ. vii, 2, 101) not becoming old, young, fresh, BhP.
imperishable, immortal, W.
निर्—जर m. a god, Rājat.
निर्—जर n. ambrosia or nectar, L.
2. निर्-˚जर mfn. (for 1. See p. 541) completely wearing down or destroying, Col.
निर्-˚जर m. (with Jainas) the gradual destruction of all actions (also f(आ). and ˚रण n.), HYog.; Sarvad.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्जरं पु० निर्गता जरा यस्मात् । १ देवे २ जराशून्ये त्रि० । ५ ब० । ३ अमृते न० । जराशब्दस्य गौणत्वेऽपि अजादौ प्रत्यये परे वा जरसादेशः निर्जरसौ निर्जरौ । आर्हत- मतसिद्धे जीवाजीवादिषु सप्तसु पदार्षेषु ४ पदार्थभेदे आर्हतशब्दे ३९५ पृ० दृश्यम् । ५ गुडूच्यां ६ तालपर्ण्यां च स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4092,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्ज्जरः, पुं, (जराया निष्क्रान्तः । निरादयः झान्ताद्यर्थे पञ्चम्या इति सभासः ।) देवः । इत्यमरः । १ । १ । ७ ॥ (यथा, देवीभाग- वते । ५ । ८ । १८ । “विशन्त निर्ज्जराः सर्व्वे कुशलं कथयन्तु वः ॥”) जरारहिते, त्रि । इति मेदिनी । रे, १७३ ॥ सुधायाम्, क्ली । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-892-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्जर" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें