🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:40:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अजर
ajara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निर्जर । देवता (को॰) ।
२. परब्रह्म । ईश्वर का एक नाम ।
३. वृद्धदारक या जीर्णफंजी नामक पौधा (को॰) ।
अजर २ वि॰
१. जरारहित । जो बूढ़ा न हो । उ॰—अजर अमर सो जीति न जाई । हारे सुर करि विविध लराई । —मानस, १ ।८१ ।
२. नाशरहित । क्षयरहित ।
अजर ३ वि॰ [सं॰ अ = नहीं + जृ (जर) = पचना] अपाच्य । गरिष्ठ । उ॰—अजर अंस अतीथ का गृही करै जो अहार । निश्चय होय दरिद्री कहै कबीर बिचार । —कबीर (शब्द॰) ।
अजर ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰] इनाम । पुरस्कार । फल । उ॰—जे मुकर्रर है सबूरे को अजर । —दक्खिनी॰, पृ॰ १७३ ।
अजर ५पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अजिर] दे॰ अजिर । —नागर जू मेरे भौन छाए हैं उछाह युत, और सोभा ह्वै गई हैं काल्हि ते अजर की —नट॰, पृ॰ ६९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जर mfn. (√ जॄ), not subject to old age, undecaying, ever young
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजर a. [न. ब.] 1 Not subject to old age or decay; ever young; अजरं वृद्धत्वं K. 103; cf. वृद्धत्वं जरया विना R. 1. 23. --2 Undecaying, imperishable; पुराणमजरं विदुः R. 10. 19; अनंतमजरं ब्रह्म Bh. 3. 76, H. Pr. 3, Pt. 1. 151, Ms. 2. 148. --रः 1 A god (who is not subject to old age). --2 N. of a plant वृद्धदारक or जीर्णफंजी (˚रा also). --रा 1 N. of a plant गृहकन्या or घृतकुमारी Aloe Perfoliata. --2 A house-lizard (गोधालिका). --रं [न जीर्यते क्षीयते जॄ-अच्] The Supreme Spirit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0024-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजरः, त्रि, (जॄ + भावे अङ् गुणः स्त्रियां टाप्, नास्ति जरा जीर्ण्णावस्था यस्य सः) जरारहितः । वार्द्धक्यशून्यः । यथा, -- “अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थञ्च चिनायेत्” । इति हितोपदेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें