🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:50:38 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अजर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अजर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अजर

अर्थ: "जिसे कभी बुढ़ापा न आवे, सदा जवान"

संस्कृत: जरारहितम्, वार्धक्यशून्यम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अजर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अजर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अजर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअजरम्अजरसी / अजरेअजरांसि / अजराणि
द्वितीयाअजरम् / अजरसम्अजरसी / अजरेअजरांसि / अजराणि
तृतीयाअजरसा / अजरेणअजराभ्याम्अजरैः
चतुर्थीअजरसे / अजरायअजराभ्याम्अजरेभ्यः
पञ्चमीअजरसः / अजरात् / अजराद्अजराभ्याम्अजरेभ्यः
षष्ठीअजरसः / अजरस्यअजरयोः / अजरसोःअजरसाम् / अजराणाम्
सप्तमीअजरसि / अजरेअजरयोः / अजरसोःअजरेषु
सम्बोधनहे अजरहे अजरसी / हे अजरेहे अजरांसि / हे अजराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अजर
अजर
ajara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अजर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. निर्जर । देवता (को॰) ।
२. परब्रह्म । ईश्वर का एक नाम ।
३. वृद्धदारक या जीर्णफंजी नामक पौधा (को॰) ।
अजर २ वि॰
१. जरारहित । जो बूढ़ा न हो । उ॰—अजर अमर सो जीति न जाई । हारे सुर करि विविध लराई । —मानस, १ ।८१ ।
२. नाशरहित । क्षयरहित ।
अजर ३ वि॰ [सं॰ अ = नहीं + जृ (जर) = पचना] अपाच्य । गरिष्ठ । उ॰—अजर अंस अतीथ का गृही करै जो अहार । निश्चय होय दरिद्री कहै कबीर बिचार । —कबीर (शब्द॰) ।
अजर ४ संज्ञा पुं॰ [अ॰] इनाम । पुरस्कार । फल । उ॰—जे मुकर्रर है सबूरे को अजर । —दक्खिनी॰, पृ॰ १७३ ।
अजर ५पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अजिर] दे॰ अजिर । —नागर जू मेरे भौन छाए हैं उछाह युत, और सोभा ह्वै गई हैं काल्हि ते अजर की —नट॰, पृ॰ ६९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-जर mfn. (√ जॄ), not subject to old age, undecaying, ever young
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अजर a. [न. ब.] 1 Not subject to old age or decay; ever young; अजरं वृद्धत्वं K. 103; cf. वृद्धत्वं जरया विना R. 1. 23. --2 Undecaying, imperishable; पुराणमजरं विदुः R. 10. 19; अनंतमजरं ब्रह्म Bh. 3. 76, H. Pr. 3, Pt. 1. 151, Ms. 2. 148. --रः 1 A god (who is not subject to old age). --2 N. of a plant वृद्धदारक or जीर्णफंजी (˚रा also). --रा 1 N. of a plant गृहकन्या or घृतकुमारी Aloe Perfoliata. --2 A house-lizard (गोधालिका). --रं [न जीर्यते क्षीयते जॄ-अच्] The Supreme Spirit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0024-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अजरः, त्रि, (जॄ + भावे अङ् गुणः स्त्रियां टाप्, नास्ति जरा जीर्ण्णावस्था यस्य सः) जरारहितः । वार्द्धक्यशून्यः । यथा, -- “अजरामरवत् प्राज्ञो विद्यामर्थञ्च चिनायेत्” । इति हितोपदेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-018-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अजर" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अजरअजर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अजर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अजर 📚 ➤ "जिसे कभी बुढ़ापा न आवे, सदा जवान"
संस्कृत: जरारहितम्, वार्धक्यशून्यम्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अजर 📚निर्जर । देवता (को॰)🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें