🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंबर
aṃbara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंबर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अम्बर]
१. आकाश । आसमान । शून्य । उ॰— अंबर कुंजा कुरलियाँ गरजि भरे सब ताल ।-कबीर ग्रं॰, पृ॰ ७ । मुहा॰—अंबर के तारे डिगना = आकाश से तारे टूटना । असंभव बात का होना । उ॰—अंबर के तारे डिंगैं, जूआ लाड़ैं बैल । पानी में दीपक बलै, चलै तुम्हारी गैल (शब्द॰) । यौ॰—अंबरचर् = (१) पक्षी । (२) विद्याधर । अंबरचारी = ग्रह । अंबरद = कपास । अंबरपुष्प = आकाशकुसुम । अंबरशैल = ऊँचा पहाड़ । अंबारस्थली = पृथ्वी ।
२. बादल । मेघ (क्व॰) । उ॰—आषआढ़ में सोवौं परी सब ख्वाब देखौं कामिनी । अंबर नवै, बिजली खबै, दुख देत दोनों दामिनी— (शब्द॰) ।
३. वस्त्र । कपड़ा । पट । उ॰—नभ पर जाइ विभी— षत तबही । बरषि दिए मनि अंबर सबही ।—मानस, ७ ।११६ ।
४. स्त्रियों की पहनने की एक प्रकार की एकरंगी किनारेदार धेती । उ॰—करषत सभा द्रुपद तनया कौ अंबर अछय कियौ ।—सूर॰, १ ।१२१ ।
५. कपास ।
६. अभ्रक धातु । अबरक ।
७. राजपूताने का एक पुराना नगर (संभवतः जयपुर की राजधानी आमेर) ।
८. प्राचीन ग्रंथों के अनुसार उत्तरी भारत का एक देश ।
९. शून्य (को॰) ।
१०. गंध द्रव्य । कश्मीरी केशर । उ॰—पचीस छाव अंबरं, असीस मुक्कली भरं ।—पृ,॰ रा॰, ६६ ।५८ ।
११. परिधि । मंडल (को॰) ।
१२. पड़ोस । सामीप्य । पास का देश (को॰) ।
१३. ओष्ठ । ओठ (को॰) ।
१४. दोष । बुराई (को॰) ।
१५. हाथियों का नास करनेवाला (को॰) ।
अंबर २ संज्ञा पुं॰
१. एक सुगंधित वस्तु । विशेष—यह ह्वेल मछली की तथा कुथ और समुद्री मछलियों की अंतड़ियों में जमी हुई चीज है जो भारतवर्ष, अफ्रीका और ब्राजील के समुद्री किनारों पर बहती हुई पाईजाती है । ह्वेल का शइकार भी इसके लिये होता है । अंबर बहुत हल्का और शीघ्र जलनेवाला होता है तथा आँच दिखाते रहने से बिलकुल भाप होकर उड़ जाता है । इसका व्यवहार औषधियों में होने के कारण यह नीकोबार (कालापानी का एक द्धीप) तथा भारत समुद्र के और टापुओं से आता है । प्राचीन काल में अरब, युनानी और रोमन लोग इसे भारतवर्ष से ले जाते थे । जहाँगीर ने इससे राजसिंह सन का सुंगंधित किया जाना लिखा है । उ॰—जिनन पास अंबर है इस शहर बीच । खरीद करनहार है सब वही च—दक्खिनी॰, पृ॰
७९. ।
२. एक इत्र । उ॰—तेल फुलेल सुगंध उबटनो अंबर अतर लगावै रे ।— भक्ति॰, पृ॰ ३६० ।
अंबर ३पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अमृत प्रा॰ अमरित, अमरिअ, अप॰ [अंबरि] अमृत । सुधा । —अनेकार्थ॰, पृ॰ ११४ ।
अंबर ४पु संज्ञा पुं॰ [अ॰ अमारी, हिं॰ अंबारी] हाथी की पीठ पर का हौदा जिसपर छज्जेदार मंडप होता है । अंबारी । उ॰—चढ़ी चौडाल अंबरं । मनोकि मेघ घुम्मरं ।—रु॰ रा॰, ६६ ।५७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्बर n. circumference, compass, neighbourhood, RV. viii, 8, 14
(ifc. f(आ). ) clothes, apparel, garment, MBh. &c.
cotton, L.
sky, atmosphere, ether, Naigh.; MBh. &c.
(hence) a cipher, Sūryas.
N. of the tenth astrological mansion, VarBṛ.
the lip
saffron, L.
a perfume (Ambra), L.
N. of a country, MatsyaP.
m. pl. N. of a people, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंबरं [अंबः शब्दः तं राति धत्ते, रा-क] 1 Sky, atmosphere, ether; तावतर्जयदंबरे R. 12. 41. --2 Cloth, garment, clothing, apparel, dress; दिव्यमाल्यांबरधरं Bg. 11. 11; R. 3. 9; दिगंबर; सागरांबरा मही the sea-girt earth. --3 Saffron. --4 Talc. --5 A kind of perfume (Ambergris). --6 Cotton. --7 N. of a people. --8 Circumference, compass. --9 Neighbourhood, surrounding country (Nir.). --10 Lip. --11 Evil, sin. --12 Destroyer of elephants (नागभिद् Trik.) --Comp. --अंतः {1} the end of a garment. {2} the horizon. --ओकस् m. dwelling in heaven, a god; (भस्मरजः) विलिप्यते मौलिभिरंबरौकसां Ku. 5. 79. --ग a. sky-going. --दं cotton. --मणिः the sun. --युगं two principal garments used by men; upper and lower. --लेखिन् a. sky-touching; R. 13. 26. --शैलः a high mountain touching the sky. --स्थली the earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0153-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बर न० अबि--शब्दे घञ् अम्बः शब्दस्तं राति धत्ते रा--क ६ त० । १ शब्दाश्रये आकाशे २ मर्म्मरशब्दयुक्ते वस्त्रे, स्वनाम ख्याते ३ गन्धद्रव्ये ४ अभ्रकधातौ च । “अङ्कुशाकरायाङ्गुल्या तावतर्जयताम्बरे” इति रघुः “धौतदुकूलवल्कलधवलाम्बर इति काद० “आकाशसाम्यं दधुरम्बराणि” माघः संवि- व्युरम्बरविकाशि चमूसमुत्थम्” माघः । २ अन्तिके निरु० ।
अम्बर आभरणे कण्ड्वा० । अम्बर्य्यति ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बरं, क्ली, (अबि शब्दे + भावे घञ्, अम्बः शब्दस्तं राति आदत्ते अम्ब + रा + कः ।) वस्त्रं । (“एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिनाम्बरा” । इति रामायणे ।) आकाशं । (“दावाग्निः कथमम्बरे” इति साहि- त्यदर्पणे ।) कार्पासः । स्वनामख्यातसुगन्धिद्रव्यं । इति विश्वः ॥ अभ्रधातुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंबर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें