🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:10:59 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंबरीष
aṃbarīṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंबरीष संज्ञा पुं॰ [सं॰ अम्बरीष]
१. भाड़ ।
२. वह मिट्टी का बरतन जिसमें भड़भुजे लोग गरम बालु डालकर दाना भुनते हैं ।
३. विष्णु ।
४. शिव ।
५. सुर्य ।
६. किशोर अर्थात् ११ वर्ष से छोटा बालक ।
७. एक नरक ।
८. अयोध्या के एक सुर्यवंशी राजा । विशेष—ये प्रशुश्रक के पुत्र थे और इक्ष्वाकु से २८वीं पीढ़ी में हुए थे । पुराणों में ये परम वैष्णाव प्रसिद्ध है जिनके कारण दुर्वासा ऋषि का विष्णु के चक्र ने पीछा किया था । महाभारत, भागवत और हरिवंश में अंबरीष को नाभाग का पुत्र लिखा है जो रामयण के मत के विरुद्ध है ।
९. अमाड़े के फल और पेड़ ।
१०. अनुताप । पश्चात्ताप ।
११. समर । लड़ाई ।
१२. छोटा जानवर । बछड़ा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अम्बरीष m. n. a frying pan, TS. v, KātyŚr.
अम्बरीष m. N. of a hell, Jain.
remorse, L.
war, battle, L.
a young animal, colt, L.
the sun, R. v, 3, 5, sky, atmosphere Comm. on Uṇ.
the hog-plum plant (Spondias Magnifera), L.
N. of a Rājarṣi (son of the king Vṛṣagir, and composer of the hymns, RV. i, 100 and ix, 98), RV. i, 100, 17, of a descendant of Manu Vaivasvata and son of Nābhāga (celebrated for his devotion to Viṣṇu), MBh. &c. N. of a Rājarṣi (descendant of Sagara and ancestor of Daśaratha), R.
N. of a son of the patriarch Pulaha, VāyuP. &c.
N. of Śiva, L.
of Viṣṇu, L.
of Gaṇeśa, Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (83,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंबरीषं [In some senses अंबरीषः also; ˚षः only by Uṇ. 4. 29; क्लीबेंऽ बरीषं भ्राष्ट्रो1 ना Ak.] 1 A frying-pan. --2 Regret, remorse. --3 War, battle. --4 One of the hells. --5 A young animal, colt. --6 The sun. --7 The hog-plum plant (आम्रातक). --8 N. of Viṣṇu. --9 N. of Śiva. --10 N. of a king of the solar race who was celebrated as a worshipper of Viṣṇu. [1] Correction submitted by Dhaval Patel on 20161231. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/CORRECTIONS/issues/329.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0153-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्ब(रि)रीष पु० न० अम्ब्यते पच्यतेऽत्र अम्ब--अरिष नि० वा दीर्घः । (भाजनाखोला) इति ख्याते भर्जनपात्रे । अम्बरीषमपि । “वैश्यकुलाम्बरीषमहानसाद्वा” कात्या० ४, ७, १६, । “अग्निमाहृत्य गार्हपत्यागारे निर्मथ्याभ्या- दधीतेति शेषः वैश्यकुलाच्च लौकिकोऽग्निर्हुतोच्छिष्टो वा ग्राह्यः न तु परिगृहीत आवसथ्यादिः । अथवा अम्ब- रीषात् भ्राष्ट्रात् कन्दुकगृहात् महानसाद्वेति कर्क० । दीर्घयुक्तस्तु २ विष्णौ, ३ शिवे, ४ भास्करे ५ बालके आम्रातकटवृक्षे, ७ नरकभेदे, ८ अनुतापे । ९ सूर्य्य- वंश्यनृपभेदे पु० स च । “भगीरथसूतो राजा श्रुत इत्यभिविश्रुतः । नाभागस्तु श्रुतस्यासीत् पुत्रः परम- धार्मिकः । अम्बरीषस्तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताऽ- भवत्” इति हरिवंशोक्तः सूर्य्यवंश्यभगीरथपौत्रः “अम्बरीष! शुकप्रोक्तं नित्यं भागवतं शृणु । परा० उ० । “मगवान् अम्बरीषश्च ब्राह्मण्यानमितौजसे भा० आवु० प० । “पुण्यश्लोकोऽम्बरीषश्च पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः” इति प्रातःस्मरणीययेषु पुरा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अम्बरीषं, क्ली, (अबि + गतौ + कर्म्मणि घञ्, अम्बा [] लब्धा ईर्ष्या यस्मात् तत्, सिंहवत् पृषोदरादि- त्वात् रवर्णविपर्य्ययेण साधु ।) भ्राष्ट्रः । भर्ज्जन- पात्रं । इत्यमरः ॥ युद्धं । इति मेदिनी ॥
अम्बरीषः, पुं, (अम्ब्यते पच्यते अत्र, निपातनात् साधुः ।) विष्णुः । शिवः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ किशोरः । भास्करः । नृपभेदः । स तु सूर्य्य- वंशीयनाभागराजपुत्त्रः । (“भगीरथसुतो राजा श्रुत इत्यभिविश्रुतः । नाभागस्तु श्रुतस्यासीत् पुत्त्रः परमधार्मिकः ॥ अम्बरीषस्तु नाभागिः सिन्धुद्वीपपिताऽभवत्” ॥ इति हरिवंशे ।) नरकभेदः ॥ आम्रातकवृक्षः । अनुतापः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-087-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें