🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:07:39 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भौम
bhauma
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भौम १ वि॰ [सं॰]
१. भूमि संबंघी । भूमि का ।
२. भूमि से उत्पन्न । पृथ्वी से उत्पन्न । जैसे, मनुष्य, पशु, वृक्ष आदि ।
भौम २ संज्ञा पुं॰
१. मंगल ग्रह । उ॰—भूपर से ऊपर गया हो वानरेंद्र मानो एक नया भद्र भोम जाता था लगन में—साकेत पृ॰ ३९७ ।
२. अंबर ।
३. लाल पुननंव ।
४. योग में एक प्रकार का आसन ।
५. नरकासुर जो भूमि का पुत्र था (को॰) ।
६. जल [को॰] ।
७. प्रकाश । ज्योति (को॰) ।
८. अत्रि ऋषि का नाम (को॰) ।
९. अन्न (को॰) ।
१०. कुट्टम । पक्की जमीन (को॰) । ११ मंजिल । खड । मरातिब (को॰) ।
१२. वह केतु या पुच्छल तारा जो दिव्य और अतरिक्ष के परे हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भौम mf(ई)n. relating or dedicated to the earth, produced or coming from the earth, earthly, terrestrial, VS. &c. &c. (with नरक m. = hell on earth, MBh.; with ब्रह्मन् n. = the Veda, ib.)
consisting or made of earth, earthy, PañcavBr.; KātyŚr.; MBh. &c.
coming from the land (as revenue &c.), L.
(fr. भौम, the planet Mars) relating to the pl˚ Mars or to his day, falling on Tuesday, Vet.
भौम m. a red-flowering Punar-navā, L.
= अम्बर, L.
N. of the 27th Muhūrta, L.
metron. of a partic. earth-deity, GṛS.
of Atri, RAnukr.
of the Daitya Naraka, MBh.
of the planet Mars (whose day is Tuesday), ib.; Var.; Pur. &c.
भौम m. or n. N. of AV. xii, 1
भौम n. dust of the earth (pl.), MBh.
corn, grain, Āpast.
(only ifc.) floor, story, MBh.; R.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (768,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भौम a. (मी f.) [भूमेरपत्यं तस्या इदं वा अण्] 1 Belonging to the earth. --2 Being on the earth, earthly, terrestrial; भौमो मुनेः स्थानपरिग्रहोयं R. 13. 36; 15. 59. --3 Earthy, made of earth. --4 Relating to Mars. --मः 1 The planet Mars. --2 An epithet of the demon Naraka. --3 Water. --4 Light. --5 Sky, atmosphere. --6 N. of Atri. --Comp. --दिनं, --वारः, --वासरः Tuesday; Śi. 15. 17. --रत्नं coral.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0827-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भौम पु० भूमेरपत्यं तस्या इदं वा अण् । १ नरकासुरे “त्वयि भौमं गते जेतुम्” माघः । २ मङ्गलग्रहे च । ३ भूमिभवे त्रि० मेदि । भौमजलगुणादिकम् अम्बुशब्दे ३३० पृ० दृश्यम् । ४ भूमिव्यापके अम्बरे धरणिः । ५ रक्तपुनर्नवायां राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4708,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भौमः, पुं, (भूमेरपत्यं । भूमि + शिवादित्वादण् ।) मङ्गलग्रहः । (यथा, वृहत्संहितायाम् । ५ । ६० । “पश्यन् ग्रस्तं सौम्यो घृतमधुतैलक्षयाय राज्ञां च । भौमः समरविमर्द्दं शिखिकोपं तस्करभयञ्च ॥”) नरकराजः । (यथा, हरिवंशे । १२० । १४ । “तासां पुरवरं भौमोऽकारयन्मणि- पर्व्वतम् ॥”) तस्येदमित्यण् । भूमिभवे, त्रि । इति मेदिनी । मे, २२ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १३६ । २० । “भौमेन प्राविशद्भूमिं पार्व्वतेनाभवद्गिरिः । अन्तर्धानेन चास्त्रेण पुनरन्तर्हितोऽभवत् ॥”) अम्बरः । इति धरणिः ॥ रक्तपुनर्नवा । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-556-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भौम" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें