🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:44:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अंगारक
aṃgāraka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंगारक संज्ञा पुं॰ [सं॰ अंगारक]
१. दहकता हुआ कोयला । आग का जल ता हुआ टुकड़ा ।
२. चिनगारी (को॰) ।
३. मंगल ग्रह ।
४. भृंगराज । भँगरैया । भँगरा ।
५. कटसरैया का पेड़ कुरंटक । पियाबासा ।
६. एक प्रकार का तैल दो सभी ज्वरों का नाश करनेवाला होता है [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अङ्गारक m. charcoal
heated charcoal
the planet Mars
Tuesday
N. of a prince of Sauvīra
of a Rudra
of an Asura, Kathās.
N. of two plants, Eclipta (or Verbesina) Prostrata, and white or yellow Amaranth
अङ्गारक n. a medicated oil in which turmeric and other vegetable substances have been boiled.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (8,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंगारकः --कं [अंगार स्वार्थे कन्] 1 Charcoal. --2 Mars; ˚विरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः Mk. 9. 33; ˚चारः course of Mars, See chapter 6 of Bṛhat Saṃhitā. --3 Tuesday (˚-दिनं, ˚-वासरः). --4 N. of a prince of Sauvīra. --5 N. of two plants कुरंटक and भृंगराज, Eclipta (or Verbesina) Prostrata, and white or yellow Amaranth. --कं [अल्पार्थे कन्] 1 A small spark. --2 A medicated oil in which turmeric, Dūrvā, Manjiṣṭhā and other substances have been boiled. --Comp. --मणिः [अंगारकस्य प्रियः मणिः शाक. त.] a coral (प्रवाल) (तस्य च रक्तवर्णत्वात् तत्प्रियत्वं; माणिक्यं भास्करे देयं चंद्रे मुक्तां प्रदापयेत् । प्रवालं च कुजे दद्यात्).
अंगारकः --कं [अंगार स्वार्थे कन्] 1 Charcoal. --2 Mars; ˚विरुद्धस्य प्रक्षीणस्य बृहस्पतेः Mk. 9. 33; ˚चारः course of Mars, See chapter 6 of Bṛhat Saṃhitā. --3 Tuesday (˚-दिनं, ˚-वासरः). --4 N. of a prince of Sauvīra. --5 N. of two plants कुरंटक and भृंगराज, Eclipta (or Verbesina) Prostrata, and white or yellow Amaranth. --कं [अल्पार्थे कन्] 1 A small spark. --2 A medicated oil in which turmeric, Dūrvā, Manjiṣṭhā and other substances have been boiled. --Comp. --मणिः [अंगारकस्य प्रियः मणिः शाक. त.] a coral (प्रवाल) (तस्य च रक्तवर्णत्वात् तत्प्रियत्वं; माणिक्यं भास्करे देयं चंद्रे मुक्तां प्रदापयेत् । प्रवालं च कुजे दद्यात्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0020-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गारक अस्त्री अङ्गार + स्वार्थे कन् । अङ्गारे “अङ्गारकस्त्वव- न्त्याञ्चेति” पुरा० । “अष्टावङ्गारके तथेति” ज्योतिषम् । “अङ्गारके कुमारञ्चबुधे नारायणं तथेति” पुरा० । अस्य चारो यथा “यद्युदयर्क्षाद्वक्रं करोति नवमाष्टमसप्तमर्क्षेषु । तद्वक्रमुष्ण- मुदये पीडाकरमग्निवार्त्तानाम् ॥ द्वादशदशमैकादशनक्ष- त्राद्वक्रितः कुजोऽश्रुमुखम् । दूषयति रसानुदये करोति रोगानवृष्टिं च ॥ व्यालं त्रयोदशर्क्षाच्चतुर्दशाद्वा विपच्यते ऽस्तमये । दंष्ट्रिव्यालमृगेभ्यः करोति पीडां सुभिक्षं च ॥ रुधिराननमिति वक्रं पञ्चदशात् षोडशाच्च विनिवृत्ते तत्कालं मुखरोगं सभयं च सुभिक्षमावहति ॥ असिमुशलं सप्तदशादष्टादशतोऽपि वा तदनु वक्रे । दस्युगणेभ्यः पीडां करोत्यवृष्टिं सशस्त्रभयम् ॥ भाग्यार्यमोदितो यदि निवर्त्तते वैश्वदैवते भौमः । प्राजापत्येऽस्तमितस्त्रीनपि लोकान्निपीडयति ॥ श्रवणोदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्धाभि- षिक्तपीडाकृत् । यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥ मध्येन यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः । पाण्ड्यो नपो विनश्यति शस्त्रोद्योगाद्भयमवृष्टिः ॥ भित्त्वा मघां विशाखां भिन्दन् भौमः करोति दुर्भिक्षम् । मरकं करोति घोरं यदि भित्त्वा रोहिणीं याति ॥ दक्षिणतो रोहिण्याश्चरन् महीजोऽर्घवृष्टिनिग्रहकृत् । धूमायन् सशिखो वा विनिहन्यात् पारियात्रस्थान् ॥ प्राजापत्ये श्रवणे मूले तिसृषूत्तरासु शाक्रे च । विचरन् घननिवहानामुपघातकरः क्षमातनयः ॥ चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यमूलहस्तेषु । एकपदाश्विविशाखा- [] प्राजापत्येषु च कुजस्य ॥ विपुलविमलमूर्त्तिः किंशुकाशोक वर्णः स्फुटरुचिरमयूखस्तप्तताम्रप्रभाभः । विचरति यदि मार्गं चोत्तरं मेदिनीजः शुभकृदवनिपानां हार्त्तिदश्च प्रजानाम् ॥” इति बृहत्संहिता । तस्य भक्तिदेशादि ग्रहभक्त्यध्याये तत्रैवोक्तं यथा “शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमार्धस्थाः । निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥ मन्दा- किनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः । उत्तर पाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ॥ द्रविडविदेहा न्ध्राश्मकभासापुरकौङ्कणाः समन्त्रिशकाः । कुन्तलकेरल- दण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्करजाः ॥ नासिक्यभोगवर्धन- विराटविन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः । ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥ नागरकृषिकरपारत- हुताशनाजीविशस्त्रवार्त्तानाम् । आटविकदुर्गकर्वटबधक- नृशंसावलिप्तानाम् ॥ नरपतिकुमारकुञ्जरदाम्भिकडिम्भा- भिघातपशुपानाम् । रक्तफलकुसुमविद्रु मचमूपगुडमद्य- तीक्ष्णानाम् ॥ कोशभवनाग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षु- चौराणाम् । शठदीर्घवैरबह्वाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः” इति । अङ्गारमिव इवार्थेकन् । रक्तवर्णत्वात् कुरण्टकवृक्षे, (भीमराज) इति ख्याते--भृङ्गराजवृक्षे च पु० । अल्पार्थे कन् । विस्फुलिङ्ग इति विख्याते--अङ्गारक्षुद्रांशे न० । “दूर्वा लाक्षा हरिद्रे द्वे मञ्जिष्ठा सेन्द्रवारुणी । बृहती सैन्धवं कुष्ठं रास्ना मांसी शतावरी । आरनालाढकेनैव तैलप्रस्थं विपाचयेत् । तैलमङ्गारकं नाम सर्वज्वरविनाशनमिति” चक्रदत्तवैद्यकोक्ते तैलभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0079-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अङ्गारकः, पुं, (अङ्गार + स्वार्थ कः ।) मङ्गलग्रहः इत्यमरः, -- (“धरात्मजः कुजो भौमो भूमिजोभूमिनन्दनः । अङ्गारको यमश्चैव सर्व्वरोगापहारकः” ॥ इति वराहपुराणम् ।) (रामायणे, -- “दिवीव ग्रहयोर्घोरं वुधाङ्गारकयोर्महत् । कौशलानाञ्च नक्षत्रं ज्येष्ठा मैत्राग्निदैवतं । आक्रम्याङ्गारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे” ॥) अङ्गारः । कुरुण्टकवृक्षः । इति मेदिनी ॥ भृङ्ग- राजः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-015-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अंगारक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें