🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:53:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंगल
maṃgala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) (1.3.4) कुबेर · ईश · सूर्य · शुक्र · राहु · शनि · चन्द्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंगल संज्ञा पुं॰ [सं॰ मङ्गल]
१. अभीष्ट को सिद्धि । मनोकामना का पूर्ण होना ।
२. कल्याण । कुशल । भलाई । जैसे,— आपका मंगल हो ।
३. सौर जगत् का एक प्रसिद्ध ग्रह जो पृथ्वी का पुत्र माना जाता है । भौम । विशेष—यह ग्रह पृथ्वी के उपरांत पहले पहल पड़ता है और सूर्य से १४, १५,॰॰००० मील दूर है । यह हमारी पृथ्वी से बहुत ही छोटा ओर चंद्रमा से प्रायः दूना है । इसका वर्ष अथवा सूर्य की एक बार परिक्रमा करने का काल हमारे ६८७ दिनों का होता है और इसका दिन हमारे दिन की अपेक्षा प्रायः आध घंटा बड़ा होता है । इसके साथ दो उपग्रह या चंद्रमा हैं जिनमें से एक प्रायः आठ घटे में और दूसरा प्रायः ३० घंटे में इसकी परिक्रमा करता है । इसका रंग गहरा लाल है । अनुमान किया जाता है कि इस ग्रह में स्थल और नहरों आदि की बहुत अधिकता है और यहाँ की जलवायु हमारी पृथ्वी के जलवायु के बहुत कुछ समान है । पुराणानुसार यह ग्रह पूरुष, क्षत्रिय, सामवेदी, भरद्वाज मुनि का पुत्र, चतुर्भुज, चारों भुजाओं में शक्ति, वर, अभय तथा गदा का धारण करनेवाला, पित्तप्रकृति, युवा, क्रूर, वनचारी, गेरू आदि धातुओं तथा लाल रंग के समस्त पदार्थों का स्वामी और कुछ अंगहीन माना जाता है । इसके अधिष्ठाता देवता कार्तिकेय कहे गए हैं और यह अवंति देश का अधिपति बतलाया गया है । ब्रह्मवैवर्तपुराण में लिखा है कि एक बार पृथ्वी विष्णु भगवान् पर आसक्त होकर युवती का रूप धारण करके उनके पास गई थी । जब विष्णु उसका श्रृंगार करने लगे, तब वह मूर्छित हो गई । उसी दशा में विष्णु ने उससे संभोग किया, जिससे मंगल की उत्पत्ति हुई । पद्मपुराण में लिखा है कि एक बार विष्णु का पसीना पृथ्वी पर गिरा था जिससे मंगल की उत्पत्ति हुई । मत्स्यसपुराण में लिखा है कि दक्ष का नाश करने के लिये महादेव ने जिस बीरभद्र को उत्पन्न किया था, वही वीरभद्र पीछे से मंगल हुआ । इसी प्रकार भिन्न भिन्न पुराणों में इसकी उत्पत्ति के संबंध में अनेक प्रकार की कथाएँ दी हुई हैं । पर्या॰—अंगारक । धरासुत । भौम । कुज । कुमार । वक्र । महीसुत । लोहितांग । ऋणांतक । आवनेय ।
४. एक बार जो इस ग्रह के नाम से प्रसिद्ध है । मंगलवार ।
५. विष्णु ।
६. सौभाग्य ।
७०. अग्नि का नाम (को॰) ।
मंगल २ वि॰
१. शूभद । कल्याणकारी ।
२. संपन्न । धनधान्यादि से युक्त ।
३. शुभ लक्षणों से युक्त । अच्छे लक्षणवाला ।
४. बहादुर । वीर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मङ्गल n. (accord. to Uṇ. v, 70 fr. √ मङ्ग्) happiness, felicity, welfare, bliss (also pl.; ifc. f(आ). ), Mn.; MBh. &c.
anything auspicious or tending to a lucky issue (e.g. a good omen, a prayer, benediction, auspicious ornament or amulet, a festival or any solemn ceremony on important occasions &c.; cf. mfn. below), Kauś.; MBh.; Kāv. &c.
a good old custom, PārGṛ.; Mn.
a good work, MBh.; BhP.
(in music) a partic. composition, Saṃgīt.
N. of the capital of Udyāna, Buddh.
मङ्गल m. N. of Agni, Gṛhyās.
of the planet Mars, L.
of a king belonging to the race of Manu, Cat.
of a Buddha, Lalit.
of a poet, Cat.
of a chief of the Cālukyas, ib.
the smell of jasmine, L.
मङ्गल mf(आ)n. auspicious, lucky, Hcat.
having the scent of jasmine, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (772,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंगल a. [मंग्-अलच्; Uṇ. 5. 70] 1 Auspicious, lucky, propitious, fortunate; as in मंगलदिवसः, मंगलवृषभः &c. --2 Prosperous, doing or faring well. --3 Brave. --लं 1 (a) Auspiciousness, propitiousness: जनकानां रघूणां च यत्कृत्स्नं गोत्रमंगलं U. 6. 42; R. 6. 9; 10. 67. (b) Happiness, good luck or fortune, bliss, felicity; भद्रं भद्रं वितर भगवन् भूयसे मंगलाय Māl. 1. 3; U. 3. 48. (e) Well-being, welfare, good; संगः सतां किमु न मंगलमातनोति Bv. 1. 122; (also m. in these senses). --2 A good omen, anything tending to an auspicious issue. --3 A blessing, benediction. --4 An auspicious or lucky object. --5 An auspicious occasion or event, a festivity. --6 Any solemn or auspicious ceremony or rite (such as marriage). --7 Any ancient custom. --8 Turmeric. --लः 1 The planet Mars. --2 N. of Agni. --ला --ली 1 A faithful wife. --2 Dūrvā grass. --3 N. of Durgā. --Comp. --अक्षताः (m. pl.) rice thrown over persons by Brāhmaṇas when pronouncing blessings. --अगुरु n. a variety of sandal. --अयनं the way to happiness or prosperity. --अलंकृत a. decorated with auspicious ornaments; Ku. 6. 87, M. 1. 14. --अष्टकं a benedictory verse or verses repeated by priests over a youth and maiden, when being married, to promote their good luck. --अह्निकं any daily religious rite performed for good [] luck --आचरणं {1} an auspicious introduction in the form of a prayer (for the attainment of success) at the beginning of any undertaking or of any work of composition. {2} pronouncing a blessing. --आचारः {1} an auspicious or pious ceremony or usage. {2} a benediction. pronouncing a blessing. --आतोद्यं a drum beaten on festive occasions. --आदेशवृत्तिः a fortune-teller. --आरंभः an epithet of Gaṇeśa. --आलंभनं touching anything auspicious. --आलयः, --आवासः a temple. --इच्छु a. desirous of happiness or prosperity. --करणं repeating a prayer for the success of any undertaking. --कारक, --कारिन् a. auspicious. --कार्यं any festive occasion, a religious or auspicious ceremony. --कालः an auspicious occasion; Ś. 4. --क्षौमं a silken cloth worn on occasions of festivity; R. 12. 8. --ग्रहः an auspicious planet --घटः, --पात्रं a pot filled with water offered to the gods on festive occasions. --छायः the plakṣa tree. --तूर्यं, --वाद्यं a musical instrument, such as a trumpet, drum &c., played on festive or auspicious occasions; R. 3. 19. --देवता an auspicious or tutelary deity. पत्रं a leaf serving as an amulet. --पाठकः a bard, minstrel, professional panegyrist; आः दुरात्मन् वृथामंगलप ठक शैलूषापसद Ve. 1. --पु ष्पं an auspicious flower. --पूजित a. honoured with a sacrificial offering. --प्रतिसरः, --सूत्रं an auspicious cord or string, the auspicious thread worn by a married woman round her neck as long as her husband lives; अंत्रैः कल्पितमंगलप्रतिसराः (अंगनाः) Māl. 5. 18. {2} the cord of an amulet. --प्रद a. auspicious. --(दा) turmeric. --प्रस्थः N. of a mountain. --मात्रभूषण a. decked in auspicious ornaments only, such as the auspicious thread, saffron-mark &c.; सितांशुका मंगलमात्रभूषणा V. 3. 12. --वचस् n., --वादः a benedictory or congratulatory expression, benediction, blessing. --वादिन् a. expressing blessings or congratulations, wishing joy. --वाद्यं see मंगलतूर्य. --वारः, --वासरः Tuesday. --विधिः {1} a festive or auspicious rite. {2} preparations for a festival. --शब्दः greeting, a [] benedictory expression. --सूत्रं see मंगलप्रतिसर. --स्नानं a solemn or auspicious ablution.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0831-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मङ्गल पु० मगि--अलच् । १ भूमिसुते ग्रहभेदे २ प्रशस्ते ३ अभीष्टार्थसिद्धौ च । ४ तद्वति त्रि० अमरः । स्त्रियां ङीप् “सुमङ्गलीरियं बधूः” सि० कौ० । ५ दुर्गायां ६ हरि- द्रायां ७ दूर्वायां ८ पतिव्रतायाञ्च स्त्री शब्दरत्ना० ९ क- रञ्जभेदे स्त्री शब्दच० । १० वृत्तार्हन्मातृभेदे स्त्री हेम० ११ योनिनीदशाभेदे “मङ्गला पिङ्गलेति” दशाशब्दे दृश्यम् । अभिप्रेतसिद्धिर्मङ्गलं तद्धे तुत्वात् गोरोचनादेरपि तघा- त्वम् । मङ्गसद्रव्याणि च मत्स्यसूक्ते ४२ प० उक्तानि यथा “लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः । हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः । एतानि सततं पश्येन्नमस्येदर्चयेत्ततः । प्रदक्षिणन्तु कुर्वीत तथा- चायुर्प हीयते । दूर्वां दथिं सर्पिरथोदकुम्भं धेतुं सवत्- सां वृषगं सुवर्णम् । मृद्गोमयं स्यस्तिकमक्षतानि साजा मधु ब्राह्मणकन्यकाश्च । श्वेतानि पुष्पाणि तधा शमीस” हुताशनं चन्दनमर्कविम्बम् । अश्वत्थवृक्षञ्च समालभेत ततश्च कुर्य्याद्द्विजजातिधर्मम्” दधिमित्यार्षम् । १२ विष्णौ न० “पवित्रं मङ्गलं परम्” विष्णुस० । कुजशब्दे २०६६ पृ० मङ्गसग्रहकक्षादि दृश्यम् । “प्रशस्तचरणं नित्यमप्रशस्त- विवर्जनम् । एतच्च मङ्गलं प्रोक्तनृषिभिर्मन्त्रदर्शिभिः” अत्रि० उक्ते १३ प्रशस्ताचरणे निन्द्यवर्जने ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4714,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंगल" आता है (48)
शिव मंगल । कल्याण । क्षेमआवनेय अवनि या पृथ्वी का पुत्र, मंगलभावुक मंगल । आनंदरिष्ट कल्याण । मंगल । सौभाग्यवंद्र अभ्य़ुदय । मंगलसूर्य अंतरिक्ष में पृथ्वी, मंगल, शनि आदि ग्रहों के बीच सबसे बड़ा ज्वलंत पिंड…कल्याण मंगल । शुभ । भलाई । यौ॰— कल्याणकारीस्वस्ति कल्याण हो । मंगल हो । (आशीर्वाद)नवग्रह फलित ज्योतिष में सूर्य चंद्र, मंगल, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहु और केत…सुभूति कुशल । क्षेम । मंगलधरणीसुत मंगलधरणीज मंगलवक्रगति भौम । मंगलशुभताति कल्याण । मंगल । शुभसुस्वधा कल्याण । मंगलसौभगत्व सुख । आनंद । मंगलताराग्रह मंगल, बुध, गुरु, शुक्र और शनि इन पाँच ग्रहों का समूह । (बृहत्संहिता)सुष्ठुता मंगल । कल्याण । भलाईशं कल्याण । मंगलमहिबाल पु संज्ञा पुं॰ भौम । मंगलपुरुषवार ज्योतिष शास्त्रानुसार रवि, मंगल, बृहस्पति और शनिवारमानिकदीप एक प्रकार का दीपक पूजन, मंगल, कार्य, विवाह आदि पर आटे या पिसान का साइ …धरणीपुत्र मंगलऋति गतिकौशल कुशलता । चतुहाई । निपुणताग्रह वे तारे जिनकी गति, उदय और अस्त काल आदि का पता ज्योतिषियों ने लगा दिया …पथ्य चिकित्सा के कार्य अथवा रोगी के लिये हितकर वस्तु, विशेषतः आहार । वह हलक…मद्र एक प्राचीन देश का वैदिक नाम । यह देश कश्यप सागर के दक्षिणी किनारे पर प…शस्त शरीर । बदन । जिस्मअंगार दहकता हुआ कोयला । आग का जलता हुआ टुकड़ा । बिना धुएँ की आग । निर्धुम अग…क्षेम प्राप्त वस्तु की रक्षा । सुरक्षा । यौ—योगक्षेमरुधिर शरीर में का रक्त । शोणित । लहू । खून । (मुहा॰ के लिये दे॰ 'खून' के मुह…सूनृत सत्य और प्रिय भाषण (जो जैन धर्मा- नुसार सदाचरण के पाँच गुणों में से एक…हरिद्रा हलदीनिःश्रेयस मोक्ष । मुक्तिप्रदक्षिण देवपूजन आदि के समय देवमूर्ति आदि को दाहिनी और कर, भक्तिपूर्वक उसके चार…पापग्रह फलित ज्योतिष के अनुसार कृष्णाष्टमी से शुक्लाष्टमी तक का चंद्रमा । वह च…सौभग सुभग होने का भाव । सौभाग्य । खुशकि- स्मती । खुशनसीबीपर्वेश फलित ज्योतिष के अनुसार कालभेद से ग्रहण समय के अधिपति देवता । विशेष— बृ…शैवी पार्वतीअजपति उत्तम एवं श्रेष्ट बकरासुस्थिति उत्तम स्थिति । अच्छी अवस्थाकेतुपताका फलित ज्योतिष के अनुसार नौ कोष्ठों का एक चक्र जिससे वर्षेश निकाला जाता …केतुकुंडली फलित ज्योतिष के अनुसार बारह कोष्ठों का एक चक्र, जिसमें प्रत्येक वर्ष क…आछौ पु वि॰ दे॰ 'आच्छा'बधाई बृदि्ध । बढ़तीथ हिदीं वर्णमाला का सत्रहवाँ व्यंजन वर्ण और तवर्ग का दूसरा अक्षर । इसका …श हिंदी वर्णमाला में व्यंजन का तीसवाँ वर्ण । इसका उच्चारण प्रधानतया तालु…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें