🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:12:07 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुबेर
kubera
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(इन्द्र, अग्नि, यम, नैरृत, वरुण, वायु,) कुबेर और ईश (शिव) (1.3.4) ईश · सूर्य · शुक्र · मंगल · राहु · शनि · चन्द्र
एककुण्डल (3.3.214) बलराम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुबेर संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुवेर] दे॰ कुवेर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुबेर m. or in later Sanskṛt कुवेर (originally) N. of a chief of the evil beings or spirits or darkness having the N. Vaiśravaṇa, AV. viii, 10, 28; ŚBr. &c.
(afterwards) the god of riches and treasure (regent of the northern quarter which is hence called कुबेर-गुप्ता दिश्, Kum. iii, 25), Mn.; MBh. &c.
(he is regarded as the son of Viśravas by Iḍaviḍā [BhP.], the chief of the Yakṣas, and a friend of Rudra [Hariv. 13131]; he is represented as having three legs and only eight teeth; with Jainas he is the attendant of the nineteenth Arhat of the present Avasarpiṇī)
N. of a prince of Devarāṣṭra
of the great-grandfather of Bāṇa-bhaṭṭa (author of the Kādambarī)
of the author of the Datta-candrikā
the tree Cedrela Toona
कुबेर mfn. deformed, monstrous, L.
slow, lazy, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (291,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुबे(वे)रः [कुत्सितं बे(वे)रं शरीरं यस्य सः] The god of riches and treasure and the regent of the northern quarter; कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरश्मौ गंतुं प्रवृत्ते समयं विलंघ्य Ku. 3. 25 (vide Malli. thereon.). [Kubera is the son of Viśravas by Iḍaviḍā and thus the halfbrother of Rāvaṇa. Besides being the lord of riches and regent of the north, he is the king of the Yakṣas and Kinnaras, and a friend of Rudra. His abode is Kailāsa. He is represented as being deformed in body-having three legs, only eight teeth, and a yellow mark in place of one eye]. --Comp. --अद्रिः. --अचलः an epithet of mountain Kailāsa. --दिश् f. the north.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0410-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुवे(बे)र पु० कुम्बति धनम् कुबि--एरक् नि० नलोपश्च कुत्सितं वेरमस्य इति वा । १ धनदे यक्षराजे अमरः “कुत्सायां क्वितिशब्दोऽयं शरीरं वेरमुच्यते । कुवेरः कुशरीरत्वात् नाम्ना तेनैव सोऽङ्कितः” वायुपु० । “कुवेरोभव नाम्ना त्वंमम रूपेर्व्यया सुत!” काशीख० देवीशापोक्तेस्तस्य तथात्वम् । “कुवेरस्य मनःशल्यं शं- सतीव पराभवम्” कुमा० । तस्येदमण् । तत्सम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् “कौवेरदिग्भगमपास्य मार्गम्” मावः । क्षुभ्ना० पाठात् कुवेरवनमित्यादौ न णत्वम् वाकप् । कुवे- रकोऽप्यत्रार्थे कुगतिस० । २ निन्दितदेहे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2104,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुबे(वे)रः, पुं, (कुम्बतीति । कुब इ कि आच्छादने “कुम्बेर्नलोपश्च” । उणां १ । ६० । इति एरक् । नलोपश्च । यद्वा कुत्सितं वेरं शरीरं यस्य । पिङ्गल नेत्रत्वात्तथात्वम् ।) यक्षराजः । इति सिद्धान्त- कौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ (स च विश्रवस ऋषे रिलविलायां जातः । स तु त्रिपात् अष्टदन्तः केकराक्षश्च । यथा, वायुपुराणे । “कुत्सायां क्वितिशब्दोऽयं शरीरं वेरमुच्यते । कुवेरः कुशरीरत्वात् नाम्ना तेनैव सोऽङ्कितः” ॥ तथा काशीखण्डे देवीदत्तशापोक्तौ च । “कुवेरो भव नाम्ना त्वं मम रूपेर्ष्यया सुत !” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-144-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुबेर" आता है (60)
कुह कुबेरयक्ष एक प्रकार की देवयोनि । एक प्रकार के देवता जो कुबेर के सेवक और उसकी निध…ऐलविल कुबेर । एलविलवैश्रवण कुबेरपराविद्ध कुबेर । यक्षप/?/एलविल कुबेरऐडविड कुबेरश्रीद धन देनेवाले, कुबेरएकपिंग कुबेरधनकेलि कुबेरधनाधिप कुबेरअर्थपति कुबेरअलकाधिप अलरापुरी के स्वामी । कुबेरयक्षराज यक्षों का राजा, कुबेरवित्तेश कुबेरत्र्यंबकसख कुबेरपुण्यजनेश्वर कुबेरईशसख कुबेरवसुद कुबेरमयुराज कुबेरएकपिंगल कुबेरधनदेव कुबेरनृवाहन नरवाहन । कुबेरनृधर्मा कुबेरयक्षपति यक्षों के स्वासी, कुबेरगुह्यपति कुबेरयक्षनायक यक्षों के स्वामी, कुबेरयक्षाधिप यक्षाधिपति संज्ञा स्त्री॰ यक्षों के स्वामी, कुबेरयक्षेंद्र यक्षों के स्वामी, कुबेरयक्षेश्वर यक्षों के स्वामी, कुबेररत्नाधिपति कुबेरवित्तेश्वर कुबेरद्रविणेश्वर कुबेरमनुष्यधर्मा कुबेरधननाथ कुबेरयक्षप यक्षपति । कुबेरधनधारी कुबेरवक बगला नाम का पक्षीरावण जो दूसरों को रुलाता हो । रुलानेवालाद्रुम वृक्षनृपति राजापौलस्त्य पुलस्त्य का पुत्र था उनके वंश का पुरुषधनद धन देनेवाला । दाताधनपति पु संज्ञा पुं॰एकलिंग शिव का एक नाम । एक शिवलिंग जो मेवाड़ के महाराणओं गहलौत राजपूतों का प्र…नरवाहन वह सवारी जिसे मनुष्य खींच या ढोकर ले चलेराजराज राजओं का राजा । अधिराजएककुंडल बलरामश्रीमत् तिल पुष्पहर्यक्ष भूरी आँखोंवालाधनाध्यक्ष धनपति । धनिकपद्मलांछन ब्रह्माधनेश धन का स्वामीअर्थद धन देनेवालाधनेश्वर धन का स्वामीश्रीपति विष्णु । नारायण । हरिपुरुषवाह गरुड़ । तार्क्ष्यएकनयन काना । एकाक्षत्रिशिर रावण का एक भाई जो खर- दूषण के साथ दंडक वन में रहा करता थावसुप्रद शिव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें