🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यक्ष
yakṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · अप्सरा · राक्षस · गन्धर्व · किन्नर · पिशाच · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] एक प्रकार की देवयोनि । एक प्रकार के देवता जो कुबेर के सेवक और उसकी निधियों के रक्षक माने जाते हैं । उ॰— यक्ष प्रबल बाढ़े भुवमंडल तिन मान्यो निज भ्रात । जिनके काज अंस हरि प्रगटि ध्रूव जगत विख्यात ।—सूर (शब्द॰) । विशेष— पुराणानुसार यक्ष लोग प्रचेता की संतान माने जाते हैं । कहते हैं, इनकी आकृति विकराल होती है, पेट फूला हुआ और कंधे बहुत भारी होते हैं तथा हाथ पैर धीर काले रंग के होते हैं ।
२. कुबेर । यक्षराज ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यक्ष n. a living supernatural being, spiritual apparition, ghost, spirit, RV.; AV.; VS.; Br.; GṛŚrS. (accord. to some native Comms. = यज्ञ, पुजा, पूजित &c.)
यक्ष m. N. of a class of semi-divine beings (attendants of Kubera, exceptionally also of Viṣṇu; described as sons of Pulastya, of Pulaha, of Kaśyapa, of Khasā or Krodhā; also as produced from the feet of Brahmā; though generally regarded as beings of a benevolent and inoffensive disposition, like the Yakṣa in Kālidāsa's Megha-dūta, they are occasionally classed with Piśācas and other malignant spirits, and sometimes said to cause demoniacal possession; as to their position in the Buddhist system See MWB. 206, 218), Up.; GṛS.; Mn.; MBh. &c.
(with Jainas) a subdivision of the Vyantaras
N. of Kubera, VarYogay.
of a Muni, R.
of a son of Śvaphalka, VP.
of Indra's palace, L.
a dog, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (838,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यक्षः [यक्ष्यते, यक्ष्-कर्मणि घञ्] 1 N. of a class of demigods who are described as attendants of Kubera, the god of riches, and employed in guarding his gardens and treasures; यक्षोत्तमा यक्षपतिं धनेशं रक्षंति वै प्रासगदादिहस्ताः Hariv., Me. 1, 66; Bg. 10. 23, 11. 22. --2 A kind of ghost or spirit. --3 N. of the palace of Indra. --4 N. of Kubera. --5 Worship. --क्षं 1 A ghost, --2 Sacrifice. --3 Anything honoured. --क्षी 1 A female Yakṣa. --2 N. of Kubera's wife. --Comp. --अधिपः. --अधिपतिः, --इंद्रः Kubera, the lord of Yakṣas. --आमलकं the fruit of the पिंडखर्जूर tree. --आवासः the fig-tree. --कर्दमः an ointment consisting of camphor, agallochum, musk and Kakkola (according to others, also sandal and saffron) mixed in equal proportions; (कर्पूरागृरुकस्तूरीकक्कोलैर्यक्षकर्दमः Ak.; कुकुमागुरुकस्तूरी कर्पूरं चदनं तथा । महासु [] गंधमित्युक्तं नामतो यक्षकर्दमः ॥). --ग्रहः the being possessed by Yakṣas or evil spirits. --तरुः the fig-tree. --धूपः resin, incense. --रसः a kind of intoxicating drink. --राज् m. N. of Kubera. {2} a place prepared for wrestling and boxing. --राजः N. of Kubera. --रात्रिः f. the festival called Dīpālī. q. v. --वित्तः one who is like a Yakṣa, i. e. the guardian of wealth, but who never uses it.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0883-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यक्ष पूजायां चु० आ० सक० मेट् । यक्षयते अययक्षत ।
यक्ष पु० यक्ष्यते यक्ष--कर्मणि घञ् । १ देवयोनिभेदे २ तदीश्वरे कुवेरे मेदि० ३ इन्द्रगृहे सारस्वतः । भावे घञ् ४ पूजने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4768,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यक्ष, क ङ महि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०- आत्म०-सक०-सेट् ।) क ङ, यक्षयते । महि पूजायाम् । इति दुर्गादासः ॥
यक्षः, पुं, (यक्ष्यते पूज्यत इति । यक्ष + घञ् । यद्वा, ईं लक्ष्मीमक्ष्णोतीति । अक्ष + अण् ।) गुह्यकमात्रम् । गुह्यकेश्वरः । इति मेदिनी । षे, २२ ॥ इन्द्रगृहम् । धनरक्षकः । इति सारस्वतः ॥ यक्षस्वरूपं यथा, -- “आजग्मुर्यक्षनिकराः कुबेरवरकिङ्कराः । शैलजप्रस्तरकरा अञ्जनाकारमूर्त्तयः ॥ विकृताकारवदनाः पिङ्गलाक्षा महोदराः । स्फटिका रक्तवेशाश्च दीर्घस्कन्धाश्च केचन ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १७ अध्यायः ॥ यक्षगणो यथा, -- “प्रचेतसः सुता यक्षास्तेषां नामानि मे शृणु । केवलो हरिकेशश्च कपिलः काञ्चनस्तथा । मेघमाली च यक्षाणां गण एष उदाहृतः ॥” तस्य व्युत्पत्तिर्यथा, -- “धातुर्यक्षत्यथोक्तस्त्वददने क्षपणे च सः । यद्यक्षत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो भवत्ययम् ॥” इति वह्निपुराणे काश्यपीयवंशः ॥ (अपरा निरुक्तिर्यथा, विष्णुपुराणे । १ । ५ । ४१ । “मैवं भो रक्ष्यतामेष यैरुक्तं राक्षसास्तु ते । ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु जक्षणात् ॥” पुं, क्ली, पूजा । यथा, ऋग्वेदे । ७ । ६१ । ५ । “अमूरा विश्वा वृषणा विमा वां न यामु चित्रं ददृशे न यक्षम् ॥” “न यक्षं न पूजा दृश्यते ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥ तथाच अथर्व्ववेदे । १६ । २ । २४ । “तव यक्षं पशुपते अप्स्वन्तः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-002-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "यक्ष" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें