🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:49:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ग्रामणी
grāmaṇī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ग्रामणी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गाँव, दाति, या समूह का मालिक या मुखिया ।
२. प्रधान । अगुआ ।
३. विष्णु ।
४. यक्ष ।
५. नाऊ । हज्जाम ।
६. कामी पुरुष ।
७. एक यक्ष (को॰) ।
ग्रामणी २ संज्ञा स्त्री॰
१. वेश्या । यौ॰—ग्रामणीपुत्र = वेश्यापुत्र ।
२. नील का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ग्राम—णी m. (fr. -नी, Pāṇ. viii, 4, 14, Siddh.; vi, 4, 82; gen. pl. -ण्याम्, or Ved. -णीनाम्, vii, 1, 56; 3, 116, Sch., not in Kāś.; ˚णि n. ‘leading, chief’, vii, 1, 74, Kāś.) the leader or chief of a village or community, lord of the manor, squire, leader of a troop or army, chief, superintendent, RV. x, 62, 11 and 107, 5; VS.; AV.; &c.
ग्राम—णी mfn. (see before -णि n.) chief, pre-eminent, W.
ग्राम—णी m. a village barber (chief person of a village), L.
a groom (भोगिक), L.
a Yakṣa, VP. ii, 10, 2 f.; BhP. v, 21, 18
N. of a Gandharva chief, R. iv, 41, 61
of a demon causing diseases, Hariv. 9556
of one of Śiva's attendants, L.
of a locality g. तक्षशिलादि
ग्राम—णी f. a female peasant or villager, L.
a harlot, L.
(for ˚मिणी) the Indigo plant, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (373,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ग्रामणी त्रि० ग्रामं समूहं नयति प्रेरयति स्वस्वकार्य्योषु नी--क्विप् णत्वम् । १ प्रधाने २ ग्रामाध्यक्षे ३ नापिते पु० मेदि० । “ग्रामणीभ्योऽन्नं सुरां सुरापेभ्यः” कौषीत० व्रा० । ग्रामं ग्रामधर्म्मं नयति । ४ भोगिके हेम० ग्रामेण मैथुनव्यापारेण नयति कालम् । बहुजनभो- ग्यायां स्त्रियां ५ वेश्यायां ६ नीलिकायां च स्त्री हेमच० । ७ विष्णौ पु० “अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान्” विष्णुस० । “भूतग्रामस्य नेतृत्वात् ग्रामणीः भा० । ग्रामण्यः इदम् तक्षशि० अण् । ग्रामण तत्सम्बन्धिनि त्रि० । ग्रामणीरिवाचरति क्यच् ग्रामणीयते । ततः कर्त्तरि अच् ग्रामणीय तत्तुल्ये त्रि० “सिन्धुकूलाश्रिताये च ग्रामणीयमहाबलाः” भा० स० ३१ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2772,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ग्रामणी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें