🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:03:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

किन्नर
kinnara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · अप्सरा · यक्ष · राक्षस · गन्धर्व · पिशाच · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किन्नर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ किन्नर किन्नर] [स्त्री॰ किन्नरी] एक प्रकार के देवता । विशेष—इनका मुख धोड़े के समान होता है और ये संगीत में अत्यंत कुशल होते हैं । ये लोग पुलस्त्य ऋषि के वशंज माने जाते हैं । पर्या॰—तुरंगमुख ।—किंपुरुष—गीतमोदी ।
किन्नर ३ †पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ कन्दर] गुफा । खोह । कंदर । उ॰— कपि कुल विपन रीछ गिर किन्नर, सुर गुर सरग समावै— रघु॰ रू॰, पृ॰ १९१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किं-नर &c. See किम्.
किं—नर m. ‘what sort of man?’ a mythical being with a human figure and the head of a horse (or with a horse's body and the head of a man, Śiś. iv, 38; originally perhaps a kind of monkey, cf. वा-नर; in later times (like the Naras) reckoned among the Gandharvas or celestial choristers, and celebrated as musicians; also attached to the service of Kubera; (with Jains) one of the eight orders of the Vyantaras), Mn.; MBh. &c.
N. of a prince, VP.
of Nara (a son of Vibhīṣaṇa), Rājat. i, 197
of the attendant of the fifteenth Arhat of the present Avasarpiṇī, Jain.
N. of a locality g. तक्षशिलादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किन्नर See under किम्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किन्नर पुंस्त्री कः कुत्सितो नरः तुरङ्गवदनत्वात् । देव- योनिभेदे स च पुलस्त्यर्षिपुत्रभेदः । “राक्षसाश्च पुल- स्वस्य वानराः किन्नरास्तथा । यक्षाश्च मनुजव्याघ्र! पुत्रास्तस्य च धीमतः” भा० आ० ६६ अ० । “किन्नरान् वानरान् मत्स्यान् विविधांश्च विहङ्गमान्” मनुः स्त्रियां ङीष् । “ऋक्षीषु च तथा जाता वानराः किन्नरीषु च” रामा० । किञ्चित्क्वणत्किन्नरमध्युवास” “उद्गास्यता- मिच्छति किन्नराणाम्” कुमा० । “किमिदं किन्नर- कण्ठि! सुप्यते” रघुः । २ वर्षभेदे च किम्पुरुशब्दे विवृतिः ३ अर्हदुपासकभेदे हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2048,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किन्नरः, पुं, स्त्री, (किं कुत्सितो नरः । अश्वमुखत्वा त्तथात्वम् ।) स्वनामख्यातदेवयोनिः । स तु अश्वमुखत्वात् कुत्सितनरः स्वर्गगायकः तुम्बुरु- प्रभृतिः । तत्पर्य्यायः । किम्पुरुषः २ तुरङ्गवदनः ३ मयुः ४ । इत्यमरः । १ । १ । ७४ ॥ अश्वमुखः ५ गीतमोदी ६ हरिणनर्त्तकः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, -- “राक्षसाश्च पुलस्त्यस्य वानराः किन्नरास्तथा । यक्षाश्च मनुजव्याघ्र ! पुत्त्रास्तस्य च धीमतः” ॥ [] इति महाभाते । १ । ६६ । ७ ॥) अर्हदुपासकविशेषः ॥ इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-127-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "किन्नर" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें