🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:40:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अप्सरा
apsarā
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · यक्ष · राक्षस · गन्धर्व · किन्नर · पिशाच · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप्सरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अप्सरस्]
१. अंबुकण । वाष्पकण ।
२. वेश्याओं की एक जाति
३. स्वर्ग की वेश्या । इंद्र की सभा में नाचनेवाली देबागना । परी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्सरा स्त्री अप्सं रूपमस्त्यस्याः प्राशस्त्ये कुञ्जा० र । दिव्य- रूपवत्यां स्वर्वेश्यायाम् “उद्भिन्दतीं संजयन्तीमप्सराम्” अ० ४, ३८, १ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0267,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्सरा, स्त्री, स्वर्व्वेश्या । इति शब्दरत्नावली । (“स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्यादैकत्वेऽप्सरा अपि” । इति शब्दार्णवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अप्सरा" आता है (43)
सुरसुंदरी अप्सरास्वर्वेश्या अप्सरारतिमदा अप्सरादेवयोषा देवस्त्री । अप्सरागगनांगना अप्सरादेवगणिका अप्सरा । स्वर्वेंश्यदिव्यनारी अप्सरा । देववधूमदनोत्सवा स्वर्ग की वेश्या । अप्सराअरुणप्रिया अप्सरानाकनारी अप्सरास्वर्वधू अप्सरासुरकामिनी देवांगना । सुरांगना । अप्सरासुरस्त्री अप्सरा । दे॰ 'सुरसुंदरी'स्वर्गवधू अप्सरादिव्यांगना देववधू । अप्सराद्युयोषित् अप्सरा । स्वर्वेश्यासुरपांसुला अप्सरास्वःसुंदरी अप्सरादिव्यस्त्री दिव्यांगना । अप्सरासुरविलासिनी अप्सरास्पर्शानंदा अप्सरा । देवांगनास्वर्योषित् अप्सरास्वर्गस्त्री अप्सरादेवनटि अप्सराअंमरीपु देवांगना । अप्सरादेवदारा देवताओं की स्त्री । अप्सरानाकनंटी स्वर्ग की नर्तकी । अप्सरादेवत्रिय पु संज्ञा स्त्री॰ देवांगना । स्वर्वेंश्या । अप्सरासुरयुवती अप्सरास्वर्गणिका स्वर्ग की गणिका । अप्सरास्वर्वारवामभ्रू अप्सरा । स्वर्वधूसुरलोक स्वर्ग । देवलोक । यौ॰—सुरलोकराज्य = देवलोक का राज्यदेवयोनि स्वर्ग, अंतरिक्ष, आदि में रहनेवाले उन सब जीवों की सृष्टि जो देवताओं के…सुखदा सुख देनेवाली । आनंद प्रदान करनेवाली । सुखदायिनीवेदवती राजा कुशध्वज की कन्या का नाम । कहते हैं, यही दुसरे जन्म में सीता हुई थ…सुरांगना देवपत्नी । देवांगनाआनुश्राविक जिसको परंपरा से सुनते चले आए होदेववधू देवता की स्त्रीदेवांगना देवताओं की स्त्री । स्वर्ग की स्त्री । असरीदृष्टार्थ वह शब्द जिसका अर्थ स्पष्ट होविबुधप्रिया देवी । भगवतीअपछरा पु संज्ञा पुं॰विबुधविलासिनी देवांगना । देवता की स्त्री
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें