🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:45:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अप्सरा

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अप्सरा

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अप्सरा

अर्थ: तु.रामा.अप्सुनिर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः, उत्पेतुर्मनुजश्रष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्" आकाश में रहने वाली देवांगनाएं जो गन्धर्वों की पत्निया समझी जाती है;

व्युत्पत्ति: अद्भ्यः सरन्ति उद्गच्छन्ति-अप्+सृ+असुन्, तु.रामा.अप्सुनिर्मथनादेव रसात (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अप्सरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अप्सरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अप्सरा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन
  4. अप्सरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. अप्सरा (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  6. अप्सरा (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अप्सरा (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअप्सराःअप्सरौअप्सराः
द्वितीयाअप्सराम्अप्सरौअप्सरः
तृतीयाअप्सराअप्सराभ्याम्अप्सराभिः
चतुर्थीअप्सरेअप्सराभ्याम्अप्सराभ्यः
पञ्चमीअप्सरःअप्सराभ्याम्अप्सराभ्यः
षष्ठीअप्सरःअप्सरोःअप्सराम्
सप्तमीअप्सरिअप्सरोःअप्सरासु
सम्बोधनहे अप्सराःहे अप्सरौहे अप्सराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अप्सरा
अप्सरा
apsarā
🟠 शब्दसागर🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · यक्ष · राक्षस · गन्धर्व · किन्नर · पिशाच · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अप्सरा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अप्सरस्]
१. अंबुकण । वाष्पकण ।
२. वेश्याओं की एक जाति
३. स्वर्ग की वेश्या । इंद्र की सभा में नाचनेवाली देबागना । परी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्सरा स्त्री अप्सं रूपमस्त्यस्याः प्राशस्त्ये कुञ्जा० र । दिव्य- रूपवत्यां स्वर्वेश्यायाम् “उद्भिन्दतीं संजयन्तीमप्सराम्” अ० ४, ३८, १ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0267,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अप्सरा, स्त्री, स्वर्व्वेश्या । इति शब्दरत्नावली । (“स्त्रियां बहुष्वप्सरसः स्यादैकत्वेऽप्सरा अपि” । इति शब्दार्णवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-071-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अप्सरा" आता है (43)
सुरसुंदरी अप्सरास्वर्वेश्या अप्सरारतिमदा अप्सरादेवयोषा देवस्त्री । अप्सरागगनांगना अप्सरादेवगणिका अप्सरा । स्वर्वेंश्यदिव्यनारी अप्सरा । देववधूमदनोत्सवा स्वर्ग की वेश्या । अप्सराअरुणप्रिया अप्सरानाकनारी अप्सरास्वर्वधू अप्सरासुरकामिनी देवांगना । सुरांगना । अप्सरासुरस्त्री अप्सरा । दे॰ 'सुरसुंदरी'स्वर्गवधू अप्सरादिव्यांगना देववधू । अप्सराद्युयोषित् अप्सरा । स्वर्वेश्यासुरपांसुला अप्सरास्वःसुंदरी अप्सरादिव्यस्त्री दिव्यांगना । अप्सरासुरविलासिनी अप्सरास्पर्शानंदा अप्सरा । देवांगनास्वर्योषित् अप्सरास्वर्गस्त्री अप्सरादेवनटि अप्सराअंमरीपु देवांगना । अप्सरादेवदारा देवताओं की स्त्री । अप्सरानाकनंटी स्वर्ग की नर्तकी । अप्सरादेवत्रिय पु संज्ञा स्त्री॰ देवांगना । स्वर्वेंश्या । अप्सरासुरयुवती अप्सरास्वर्गणिका स्वर्ग की गणिका । अप्सरास्वर्वारवामभ्रू अप्सरा । स्वर्वधूसुरलोक स्वर्ग । देवलोक । यौ॰—सुरलोकराज्य = देवलोक का राज्यदेवयोनि स्वर्ग, अंतरिक्ष, आदि में रहनेवाले उन सब जीवों की सृष्टि जो देवताओं के…सुखदा सुख देनेवाली । आनंद प्रदान करनेवाली । सुखदायिनीवेदवती राजा कुशध्वज की कन्या का नाम । कहते हैं, यही दुसरे जन्म में सीता हुई थ…सुरांगना देवपत्नी । देवांगनाआनुश्राविक जिसको परंपरा से सुनते चले आए होदेववधू देवता की स्त्रीदेवांगना देवताओं की स्त्री । स्वर्ग की स्त्री । असरीदृष्टार्थ वह शब्द जिसका अर्थ स्पष्ट होविबुधप्रिया देवी । भगवतीअपछरा पु संज्ञा पुं॰विबुधविलासिनी देवांगना । देवता की स्त्री

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अप्सराअप्सरा (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अप्सरा (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अप्सरा (स्त्री.) — तृतीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अप्सरा 📚 ➤ तु.रामा.अप्सुनिर्मथनादेव रसात्तस्माद्वरस्त्रियः, उत्पेतुर्मनुजश्रष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्" आकाश में रहने वाली देवांगनाएं जो गन्धर्वों की पत्निया समझी जाती है;

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अप्सरा 📚अंबुकण । वाष्पकण🟠🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अप्सरा
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (१.१.११) — विद्याधर, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अप्सरा = अप् + सरा तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • अप्सरा: अद्भ्यः सरन्ति उद्गच्छन्ति-अप्+सृ+असुन्, तु.रामा.अप्सुनिर्मथनादेव रसात (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें