🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:09:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राक्षस
rākṣasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विद्याधर, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, किन्नर, पिशाच, गुह्यक, सिद्ध (1.1.11) विद्याधर · अप्सरा · यक्ष · गन्धर्व · किन्नर · पिशाच · गुह्यक · सिद्ध · भूत
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राक्षस संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ राक्षसी]
१. निशाचर । दैत्य । असुर ।
२. कुबेर के धनकोश के रक्षक ।
३. कोई दुष्ट प्राणी ।
४. साठ संवत्सरों में से उनचासवाँ संवत् ।
५. वैद्यक में एक रस जो पारे और गंधक के योग से बनता है । विशेष—यह रस पेट की बादी दूर करता और भूख बढ़ाता है ।
६. एक प्रकार का विवाह जिसमें कन्या के लिये युद्ध करना पड़ता है । यौ॰—राक्षस विवाह=विवाह का एक प्रकार जिसमें युद्ध में कन्या का हरण करके बिवाह करते हैं । जैसे,—कृष्ण रुकिमणी और पृथ्वीराज संयोगिता का बिवाह ।
७. ज्योतिष में एक योग का नाम (को॰) ।
८. तीसवाँ मुहूर्त (को॰) ।
९. राजा नंद का एक अमात्य ब्राह्मण जो कूटनीति कै बहुत बड़ा ज्ञाता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राक्षस mf(ई)n. (fr. रक्षस्) belonging to or like a Rakṣas, demoniacal, infested by demons, AitBr. &c. &c. (with विवाह, or धर्म or विधि m. ‘one of the 8 forms of marriage’, the violent seizure or rape of a girl after the defeat or destruction of her relatives, see Mn. iii, 33)
राक्षस m. a Rakṣas or demon in general, an evil or malignant demon (the Rākṣasas are sometimes regarded as produced from Brahmā's foot, sometimes with Rāvaṇa as descendants of Pulastya, elsewhere they are styled children of Khasā or Su-rasa; according to some they are distinguishable into 3 classes, one being of a semi-divine benevolent nature and ranking with Yakṣas &c.; another corresponding to Titans or relentless enemies of the gods; and a third answering more to nocturnal demons, imps, fiends, goblins, going about at night, haunting cemeteries, disturbing sacrifices and even devouring human beings; this last class is the one most commonly mentioned; their chief place of abode was Laṅkā in Ceylon; in R. v, 10, 17 &c. they are fully described; cf. also, IW. 310; RTL. 237), Kauś.; Up. &c.
a king of the Rakṣas g. पर्श्व्-आदि
(with Jainas) one of the 8 classes of Vyantaras, L.
N. of the 30th Muhūrta, L.
of one of the astronomical, Yogas.; Col.
of a minister of Nanda, Mudr.
of a poet, Cat. (cf. below)
राक्षस m. n. the 49th year in the Jupiter cycle of 60 years, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (871,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राक्षस a. (सी f.) [रक्षस इदं अण्] Belonging to or like an evil spirit, demoniacal, partaking of a demon's nature; मुनयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तदृप्तयोः U. 5. 30, Bg. 9. 12. --सः 1 A demon, an evil spirit, a goblin, fiend, imp. --2 One of the eight forms of marriage in Hindu Law, in which a girl is forcibly seized and carried away after the defeat or destruction of her relatives in battle; राक्षसो युद्धहरणात् Y. 1. 61; cf. Ms. 3. 33 also. (Kṛṣṇa carried away Rukmiṇī in this manner). --3 One of the astronomical Yogas. --4 N. of a minister of Nanda, an important character in the Mudrārākṣasa. --5 A king of the Rākṣasas. --सी 1 A female demon. --2 Laṅkā or Ceylon. --3 Night. --4 A larger tooth, tusk. --Comp. --इंद्रः N. of Rāvaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0907-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राक्षस पु० रक्ष एव स्वार्थे अण् । “क्वचित् स्वार्थिका अपि प्रत्ययाः प्रकृतितो लिङ्गवचनान्यतिवर्त्तन्ते” इति भाष्योक्तेः पुंस्त्वम् । स्वनामख्याते निकषात्मजे १ जातिभेदे अमरः जातौ ङीष् । २ राक्षसजातिस्त्रियाम् स्त्री । रक्षस इदम् अण् । ३ राक्षससम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । “राक्षसी रात्रिरन्यत्र” ति० त० । ४ दंष्ट्रायां हेमच० ५ चण्डिकायां ६ चौरनामगन्धद्रव्ये च स्त्री मेदि० ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4800,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राक्षसः, पुं, रक्षन्त्यस्मात् रक्षः रक्ष एव राक्षसः । तत्पर्य्यायः । कौणपः २ क्रव्यात् ३ क्रव्यादः ४ अस्रपः ५ आशरः ६ रात्रिञ्चरः ७ रात्रि- चरः ८ कर्व्वूरः ९ निकषात्मजः १० यातु- धानः ११ पुण्यजनः १२ नैरृतः १३ यातु १४ रक्षः १५ । इत्यमरः ॥ सन्ध्यावलः १६ क्षपाटः १७ रजनीचरः १८ कीलापाः १९ नृचक्षाः २० नक्तञ्चरः २१ पलाशी २२ पलाशः २३ भूतः २४ । इति शब्दरत्नावली ॥ नीलाम्बरः २५ कल्माषः २६ कटप्रूः २७ अगिरः २८ कीला- लपाः २९ नरधिष्मणः ३० । इति जटाधरः ॥ तस्योत्पत्तिर्यथा, -- “रजोमात्रात्मिकामेव ततोऽन्यां जगृहे तनुम् । ततः क्षुद्ब्रह्मणो जाता जज्ञे कोपाश्रयात्ततः ॥ क्षुत्क्षामानन्याकारांश्च सोऽसृजद्भगवांस्ततः । विरूपाः श्मश्रुला जातास्तेऽभ्यधावन्त तं प्रभुम् ॥ नैवं भो रक्ष्यतामेष तैरुक्तं राक्षसास्तु ते ॥” इति वह्निपुराणम् ॥ * ॥ अपि च । “रक्षोगणं क्रोधवशात् स्वनामानमजीजनत् । दंष्ट्रिणां नियुतं तेषां भीमसेनाद्गतं क्षयम् ॥” इति मात्स्ये आदिसर्गे कश्यपान्वयनाम ६ अध्यायः ॥ * ॥ राक्षसभोज्यान्नानि यथा, -- “क्षुत्कीटाद्युपपन्नञ्च यच्चोच्छिष्टान्वितं भवेत् । केशावपन्नमाधूतं मारुतश्वासवद्भवेत् ॥ एभिः संस्पृष्टमन्नञ्च भागो वै रक्षसो भवेत् । तस्माज्ज्ञात्वा सदा विद्वानन्नान्येतानि वर्ज्जयेत् ॥ राक्षसा नाम ये प्रोक्तास्ते भुञ्जन्त्यन्नमीदृशम् ॥” इति वामणपुराणे ३९ अध्यायः ॥ * ॥ तेषां विहारः सूर्य्यलोकादधः । यथा, -- “अन्तीक्षचरा ये च भूतप्रेतपिशाचकाः । वर्ज्जयित्वा रुद्रगणांस्ते तत्रैव चरन्ति हि ॥ नोर्द्धं विक्रमणे शक्तिस्तेषां सम्भूतपाप्मनाम् । अत ऊर्द्ध्वं हि विप्रेन्द्र राक्षसा ये कृतैनसः । ते तु सूर्य्यादधः सर्व्वे विहरन्त्यूर्द्धवर्ज्जिताः ॥” इति पाद्मे स्वर्गखण्डे १५ अध्यायः ॥ * ॥ (अनेनाधिष्ठितस्य रोगिनो लक्षणं यथा, -- “सक्रोधदृष्टिं भ्रुकुटीमुद्वहन्तं ससंभ्रमम् । प्रहरन्तं प्रधावन्तं शब्दन्तं भैरवाननम् ॥ अन्नाद्विनापि बलिनं नष्टनिद्रं निशाचरम् । निर्ल्लज्जमशुचिं शूरं क्रूरं परुषभाषिणम् ॥ [] रोषणं रक्तमाल्यस्त्रीरक्तमद्यामिषप्रियम् । दृष्ट्वा च रक्तं मांसं वा लिहानं दशनच्छदौ । हसन्तमन्नकाले च राक्षसाधिष्ठितं वदेत् ॥” इति वाग्भटे उत्तरस्थाने चतुर्थेऽध्याये ॥) अष्टप्रकारविवाहान्तर्गतविवाहविशेषः । यथा, “आसुरो द्रविणादानाद्गान्धर्व्वः समयान्मिथः । राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥” इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥ (एतल्लक्षणान्तरञ्च यथा, मनुः । ३ । ३३ । “हत्वा च्छित्वा च भित्त्वा च क्रोशन्तीं रुदतीं गृहात् । प्रसह्य कन्याहरणं राक्षसो विधिरुच्यते ॥” राक्षसविवाहस्तु क्षत्त्रियस्यैव प्रशस्तः । यथा, तत्रैव । ३ । २४ । “चतुरो ब्रह्मणस्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः । राक्षसं क्षत्त्रियस्यैकं आसुरं वैश्यशूद्रयोः ॥” निन्द्यप्रजोत्पतिजनकतया तु ब्राह्माद्यपेक्षया राक्षसादिविवाहस्य गर्हितत्वमाह तत्रैव । ३ । ४१ -- ४२ । “इतरेषु च शिष्टेषु नृशंसानृतवादिनः । जायन्ते दुर्व्विवाहेषु ब्रह्मधर्म्मद्बिषः सुताः ॥ अनिन्दितैः स्त्रीविवाहैरनिन्द्या भवति प्रजा । निन्दितैर्निन्दिता नॄणां तस्मान्निन्द्यान् विव- र्ज्जयेत् ॥” * ॥ अब्दविशेषे, पुं, क्ली । यथा, बृहत्संहिता- याम् । ८ । ४५ । “इन्द्राग्निदैवं दशमं युगं यत् तत्राद्यमब्दं परिधाविसंज्ञम् । प्रमाद्ययानन्दमतःपरं यत् स्याद्राक्षसं चानलसंज्ञितञ्च ॥”) रक्षःसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-110-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "राक्षस" आता है (60)
आशर राक्षसअसुर दैत्य । राक्षसकौणप राक्षसदानव कश्यप कै वे पुत्र जो 'दनु' नाम्नी पत्नी से उत्पन्नहुए । असुर । राक्षस …हनूष दैत्य । राक्षसअनुशर दुष्टात्मा । राक्षसविखुर राक्षसनैकषेय (निकष के वंशज) । राक्षसजातुधान राक्षस । निशाचर । असुरकैकस राक्षसदनुज दनु से उत्पन्न, असुर । राक्षसपलाद राक्षसक्षपाट राक्षसनिशाचर राक्षसरजनीचर राक्षससुरारि असुर । राक्षसक्षपाचर निशाचर । राक्षसनक्तंचर गुग्गुल । गूगल । २, राक्षसयातुधान राक्षसक्रव्याद मांस खानेवाला । वह जो मांस खाता हो । जैसे, राक्षस, गिद्ध, सिंह आदिचातुर्दश राक्षसनरविष्वण राक्षसरात्रिचर राक्षस । निश्चरसंध्याबल निशाचर । राक्षस । निश्चरकालकेय राक्षस । दैत्यदितिसुत दैत्य । राक्षस । असुरनरद्विष् राक्षसमखद्विष् राक्षसरात्रिमट राक्षसअत्र यहाँ । इस स्थान परअशिर हीराआसुर असुरसंबंधी । यौ॰—आसुर विवाह = वह विवाह जो कन्या के मातापिता को द्रव्य …तरंत समुद्रदर्व पु ^१ संज्ञा पुं॰ द्रव्य धन । संपत्तिपलाश पलास । ढाक । टेसूयातु आनेवालाहुंड मेढ़ा । मेषऊर्दर अनाज नाप्ने का पात्रप्रघस एक दैत्य जो रावण की सेना का मुख्य सेनानायक था ओर जिसे हनुमान ने प्रमदा…भीष्म भयानक रस । (साहित्य)विथुर चोरकर्बुर सोना । स्वर्णप्रवाहक वह जो अच्छी तरह वहन करे । अच्छी तरह वहन करनेवालापितृ दे॰ 'पिता'कर्वर पापतिजिल चंद्रमापलादन वह जो मांसभक्षी होगगनेचर ग्रह । नक्षत्रअमनुष्य जो मनुष्य न हो । अमानवदेवयोनि स्वर्ग, अंतरिक्ष, आदि में रहनेवाले उन सब जीवों की सृष्टि जो देवताओं के…नीलांबर नीला वस्त्र । नीले रंग का कपड़ा (विशेषतः रेशमी)पुण्यजन धर्मात्मा । सज्जनलंबकर्ण बकरापुरुषाद्य जिनों में प्रथम, आदिनाथ (जैन)अदेव वह जो देवता न होअसृक् रक्त । रुधिरपलाशी मांसाहारी । मांस खानेवालाअपदेवता दुष्ट देवमायावत् मायावीयज्ञारि शिव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें