🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:37:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

यातु
yātu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राक्षस के और नाम (1.1.73) यातुधान · पुण्यजन · नैरृत · रक्षस्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
यातु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आनेवाला ।
२. रास्ता चलनेवाला । पथिक ।
३. राक्षस ।
४. काल ।
५. वायु । हवा ।
६. यातना । कष्ट ।
७. हिंसा ।
८. अस्त्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यातु m. one who goes, a traveller, L.
‘going against, attack (?)’, sorcery, witchcraft, RV.; AV.; Kāṭh.; ŚBr.
a kind of evil, spirit, fiend, demon, RV.; AV.; Kauś.
wind, L.
time, L.
यातु n. = रक्षस्, L.
यातु &c. See p. 849, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (849,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
यातुः 1 A traveller, a wayfarer. --2 Wind. --3 Time. --4 An evil spirit, a demon, Rākṣasa. --n. 1 An evil spirit, a demon. --2 A weapon. --Comp. --घ्नः Bdellium. --धानः an evil spirit, a demon; Bk. 2. 21; R. 12. 45.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0892-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यातु न० या--तु । १ राक्षसे अमरः । २ गन्तरि त्रि० उणा० । ३ काले पु० ४ अध्वगे त्रि० सि० कौ० ५ वायौ संक्षिप्तसा० यत--णिच्--उण् । ६ यातयितरि प्रवर्त्तयितरि च “यातुर्यथेति” ताण्ड्य० ब्रा० “यातुर्यातयिता प्रवर्त्तयि- तेति” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4776,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
यातु, क्ली, (सर्व्वेषामन्तं यातीति । या + “कमि- मनिजनीति ।” उणा० १ । ७३ । इति तुः ।) राक्षसः । इत्यमरः । १ । १ । ६३ ॥ (यथा, -- “यातु यातुप्रवीराणां प्रणम्य चरणानसौ ॥” इत्यमरटीकायां रघुनाथचक्रवर्त्ती ॥ (पुंलिङ्गेऽपि दृश्यते । यथा, ऋग्वेदे । ७ । २१ । ५ । “न यातव इन्द्र जूजुवुर्नो न ।” “यातवो राक्षसाः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
यातुः, पुं, (सर्वान्तं याति गच्छतीति । या + “कमि- मनिजनिगाभायाहिभ्यश्च ।” उणा० १ । ७३ । इति तुः ।) कालः । अध्वगः । इति सिद्धान्त- कौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ वायुः । इति संक्षिप्त- सारोणादिवृत्तिः ॥ (स्त्री, यातना । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ४९ । २० । “मा नो रक्ष आवेशीदाघृणीवसो मायातुर्यातु मावताम् ॥” [] “यातुर्यातना पीडा ।” इति सायणः ॥ कर्म्म- नाशकरी हिंसा । यथा, तत्रैव । ५ । १२ । २ । “नाहं यातुं सहसा न द्बयेन ऋतं शपाम्य- रुषस्य वृष्णः ।” “यातुं कर्म्मणां नाशकरीं हिंसाम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
यातु, त्रि, (यातीति । या + “कमिमनीति ।” उणा० १ । ७३ । इति तुः ।) गन्ता । इत्यु- णादिकोषः ॥ क्रियापदं चेत् गच्छतु ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-032-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें