🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नैरृत
nairṛta
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
राक्षस के और नाम (1.1.73) यातुधान · पुण्यजन · यातु · रक्षस्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नैर्—ऋत mf(ई)n. belonging or consecrated to Nirṛti (q.v.), AV.; ŚBr. &c.
south-western, Mn.; MBh.; Suśr. &c.
belonging to the Rākṣasas, MBh. (see m.)
relating to the lunar mansion Nairṛta (Mūla), Cat.
नैर्—ऋत m. a child of Nirṛti, a Rākṣasa or demon, MBh.; R. &c. (-कन्या f. a Rākṣasa girl, R.; -राज m. the R˚-king, ib.)
नैर्—ऋत m. N. of one of the Loka-pālas (the ruler of the south-west quarter, L.; cf. Dharmas. 8)
of a Rudra, Hariv. (C. निर्-ऋति)
pl. N. of a people, MBh.
नैर्—ऋत n. the lunar mansion Mūla, Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (570,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नैरृतः 1 A demon; [] भयमप्रलयोद्वेगादाचख्युर्नैरृतोदधेः R. 10. 34; 11. 21; 12. 43; 14. 4; 15. 20. --2 The regent of the southwestern direction. --तं The lunar mansion called Mūla.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0649-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैरृत पुंस्त्री निरृतेरपत्यम् अण् । १ राक्षसे अमरः स्त्रियां ङीष् । “तस्यापि (अधर्मस्य) निरृतिर्भार्य्या नै- रृता येन राक्षसाः” भा० आ० ६६ त० । निरृतिशब्दे इयं मृत्योर्भार्य्येत्युक्तं कल्पभेदादविरोधः । “भवनप्रस- [] योद्वेलादाचख्यर्नैरृतोदधे” रघुः । निरतेरिदम् अण् २ निरृतिसम्बन्धिनि स्त्रियां ङीप् । सा च ३ दक्षिणप- श्चिमदिशि ४ राक्षसशक्तौ च “नैरृतीं दिशमाश्रयेत्” आ० त० । ५ मूलनक्षत्रे न० तस्य तद्देवताकत्वात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4151-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नैरृतः, पुं, (निरृतेरपत्यम् । इत्यण् ।) राक्षसः । (यथा, महाभारते । १ । ६६ । ५५ । “तस्यापि निरृ तिर्भार्य्या नैरृता येन राक्षसाः ॥”) पश्चिमदक्षिणकोणाधिपतिः । इत्यमरः । १ । १ । ६३, १ । ३ । २ ॥ ज्योतिषमते तत्कोणा- धिपती राहुः । यथा, -- “सूर्य्यः शुक्रः क्षमापुत्त्रः सैंहिकेयः शनिः शशी । सौम्यस्त्रिदशमन्त्री च प्रागादिदिगधीश्वराः ॥” इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-925-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें