🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:16:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अत्र
atra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अत्र १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] यहाँ । इस स्थान पर ।
अत्र २पु संज्ञा पुं [सं॰ अस्त्र, अप॰ अत्र] दे॰ अस्त्र । उ॰— सोहैँ अत्र जोड़े जे न छोड़ी सीम संगर की लंगर लँगुर उच्च औज की अतंका में ।—पद्माकर ग्रं॰ पृ॰ २२४ ।
अत्र ३पु संज्ञा पुं॰ [हिं॰] दे॰ अतर ।
अत्र ४ पु संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ अन्त्र] अँतड़ी ।
अत्र ५ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राक्षस ।
२. भोजन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-त्र (or Ved. अ-त्रा), ind. (fr. pronominal base अ; often used in sense of loc. case अस्मिन्), in this matter, in this respect; in this place, here; at this time; there; then.
2. अ-त्र mfn. (√ त्रस्), (only for the etym. of क्षत्त्र), ‘not enjoying or affording protection’, BṛĀrUp.
3. अत्र m. (for अत्-त्र, fr. √ अद्), a devourer, demon, RV.; AV., a Rākṣasa.
4. अत्र n. (for अत्-त्र), food, RV. x, 79, 2.
अत्र &c. See s.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (17,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अत्र (अत्रा Ved.) ind. [अस्मिन् एतस्मिन् वा, इदं-एतद्वा सप्तम्याः त्रल् प्रकृतेः अश्भावश्च Tv.] 1 In this place, here; अपि संनिहितोऽत्र कुलपतिः Ś. 1.; अत्र गृह्यते अत्र गृह्यते K. 119 here-here i. e. just now. --2 In this respect, matter, or case; as to this, (serving the purpose of अस्मिन् विषये or of the forms अस्मिन् or एतस्मिन्, अस्यां &c. with a substantive or adjectival force); अहिंसा परमो धर्म इत्यत्र ऐकमत्यं H. 1; अलं प्रयत्नेन तवात्र R. 3. 50; भवंतमेवात्र गुरुलाघवं पृच्छामि Ś. 5; तदत्र परिगतार्थं कृत्वा Ś. 6 informing him of this matter. --3 There, in that direction. --4 Then, at that time (Ved.); कः कोत्र भोः who is there? which of the servants is in attendance? who waits there? (used in calling out to one's servants &c.; cf. Hindustāni ko hai). --Comp. --अंतरे adv. in the mean while, meantime Ś. 3. 11. --दघ्न a. (घ्नी f.) reaching so far up; as tall as this. --भवत् (m. भवान्) an honorific epithet meaning ‘worthy’, ‘revered’, ‘honourable’, ‘your or his honour’, and referring to a person that is present or near the speaker, (opp. तत्रभवत्); ˚भवती f. ‘your or her ladyship’ ( पूज्ये तत्रभवानत्रभवांश्च भगवानपि); अत्रभवान् प्रकृतिमापन्नः Ś. 2; वृक्षसेचनादेव परिश्रांतामत्रभवतीं लक्षये Ś. 1.
अत्र a. Ved. Not giving or enjoying protection. --त्रः Ved. [ अद्त्रन्] An eater, devourer; a demon, Rākṣasa. --त्रं Food.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0038-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्र अव्य० अस्मिन् एतस्मिन् वा इदम् + एतद्--वा सप्तम्या- स्त्रल् प्रकृतेरश्भावश्च । अस्मिन् एतस्मिन् वेत्यर्थे । “कोऽत्र भूमिबलये जनान् मुधेति” माघः । न त्रायते केनापि त्रै--बा० कर्म्मणि क । अन्यत्राणायोग्ये क्षत्रिये “प्राणः क्षणितोः प्रक्षत्रमत्रमाप्नोतीति” यच्च न त्रायते केनचिदत्र क्षत्रं प्राप्नोत्यर्थः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0110,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अत्र, व्य, एतद् + सप्तम्यर्थे त्रल् एतद्शब्दस्य अशा- देशः) एतस्मिन् । एखाने इति भाषा । एतच्छब्दस्य सप्तप्यास्त्रादेशे रूपोऽयं ॥ (अपि सन्निहितोऽत्र कुलपतिः ॥ इति शाकुन्तले ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-032-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अत्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें