🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:58:40 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

असुर
asura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. दैत्य । राक्षस ।
२. रात्रि ।
३. नीच वृत्ति का पुरूष ।
४. पृथिवी ।
५. सूर्य ।
६. बादल ।
७. राहु ।
८. वैद्यक शास्त्र करे अनुसार एक प्रकार का उन्माद । विशेष इसमें पसीना नहीं होता और रोगी ब्राह्मण, गुरु, देवता आदि परक दोषारोपण किया करता है, उन्हे भल बुरा कहने से नहीं डरता, किसी वस्तु से उसकी तृप्ति नहीं होती और वह कुमार्ग में प्रवृत्त होता है । ९—समुद्री लवण ।
१०. देवदार ।
११. हाथी [को॰] ।
१२. एक लड़ाकू जाति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असुर mfn. (√ 2. अस्, Uṇ.), spiritual, incorporeal, divine, RV.; AV.; VS.
असुर m. a spirit, good spirit, supreme spirit (said of Varuṇa), RV.; VS.
the chief of the evil spirits, RV. ii, 30, 4 and vii, 99, 5
an evil spirit, demon, ghost, opponent of the gods, RV. viii, 96, 9
x; AV. &c. [these Asuras are often regarded as the children of Diti by Kaśyapa See दैत्य; as such they are demons of the first order in perpetual hostility with the gods, and must not be confounded with the Rākṣasas or imps who animate dead bodies and disturb sacrifices]
a N. of Rāhu, VarBṛS. &c.
the sun, L.
a cloud, Naigh. (cf. RV. v, 83, 6)
असुर m. pl. N. of a warrior-tribe, (g. पर्श्व्-आदि, q.v.)
असुर m. of a Vedic school
असुर [In later Sanskṛt सुर has been formed from असुर, as सित from असित, q.v.]
असुर See असु.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (121,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असुर a. [असु-र Uṇ. 1. 42] 1 Living, alive, spiritual. --2 An epithet of the Supreme Spirit or Varuṇa. --3 Incorporeal, superhuman, divine. --रः [According to Nir. अ सुरताः स्थानेषु न सुष्ठु रताः स्थानेषु चपला इत्यर्थः; or अस्ताः प्रच्याविता देवैः स्थानेभ्यः; or from असु; असुः प्राणः तेन तद्वंतो भवंति रो मत्वर्थे; or सोर्देवानसृजत तत्सुराणां सुरत्वं, असोः असुरानसृजत तदसुराणामसुरत्वं; सोः = प्रशस्तादात्मनः प्रदेशात्] 1 An evil spirit, a demon; the Rām. thus accounts for the name:--सुराप्रतिग्रहाद्देवाः सुरा इत्यभिविश्रुताः । अप्रतिग्रहणात्तस्या दैतेयाश्चासुरास्तथा [In the oldest parts of the Ṛgveda the term asura is used for the Supreme spirit and in the sense of ‘god’, ‘divine’; it was applied to several of the chief deities such as Indra, Agni, and Varuṇa. It afterwards acquired an entirely opposite meaning, and came to signify a demon or an enemy of the gods. The Brāhmaṇas state that Prajāpati created asuras with the breath (asu); particularly from the lower breath. The Vāyu P. says that Asuras were first produced as sons from Prajāpati's groin; cf. also Nir. above]. --2 A general name for the enemies of gods, Daityas and Dānavas, distinguished from Rākṣasas descended from Pulastya. --3 A ghost or spectre. --4 The sun (said to be from अस् to shine). --5 An elephant. --6 An epithet of Rāhu. --7 A cloud. --8 N. of a warrior tribe. --रा 1 Night. --2 A zodiacal sign. --3 A prostitute. --री 1 A female demon, wife of an Asura. --2 N. of the plant Sinapis Racemosa Roxb. [] --Comp. --अधिपः, --राज्, --जः {1} the lord of the Asuras. {2} an epithet of Bali, grandson of Prahlāda. --आचार्यः, --गुरुः {1} N. of the preceptor of the Asuras, Śukrācārya. {2} the planet Venus. --आह्वं bell-metal. --क्षयण, --क्षिति a. destroying the Asuras. --द्विष् m. an enemy of the Asuras, i. e. a god. --माया demoniacal magic. --रक्षस् n. (pl.) the Asuras and Rākṣasas. --(सं) a demoniacal being partaking of the qualities of both the classes. --रिपुः, --सूदनः ‘destroyer of Asuras’, an epithet of Viṣṇu. --हन् m. {1} one who destroys the Asuras, an epithet of Agni, Indra &c. {2} N. of Viṣṇu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0214-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असुरः, पुं, स्त्री, (अस्यति देवान् क्षिपति इति । असं + उरन् । यद्वा न सुरः विरोधे नञ्तत्- पुरुषः । यद्वा नास्ति सुरा यस्य सः । सूर्य्यपक्षे असति दीप्यते इति उरन् ।) सुर विरोधी । स तु कश्यपात् दितिगर्भजातः । तत्पर्य्यायः । दैत्यः २ दैत्येयः ३ दनुजः ४ इन्द्रारिः ५ दानवः ६ शुक्रशिष्यः ७ दितिसुतः ८ पूर्व्वदेवः ९ सुरद्विट् १० देवरिपुः ११ देवारिः १२ इत्यमरः ॥ (“सुराः प्रतिग्रहाद्देवाः सुरा इत्यभिविश्रुताः । अप्रतिग्रहणात्तस्य दैतेयाश्चासुराः स्मृताः” ॥ इति रामायणे ।) सूर्य्यः । इति मेदिनी । राहुः इति ज्योतिःशास्त्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-154-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असुर" आता है (38)
आसुर असुरसंबंधी । यौ॰—आसुर विवाह = वह विवाह जो कन्या के मातापिता को द्रव्य …दानव कश्यप कै वे पुत्र जो 'दनु' नाम्नी पत्नी से उत्पन्नहुए । असुर । राक्षस …राक्षस निशाचर । दैत्य । असुरजातुधान राक्षस । निशाचर । असुरदनुज दनु से उत्पन्न, असुर । राक्षससुरारि असुर । राक्षससुरशत्रु असुरत्रिदशारि असुरशुक्रशिष्य दैत्य । असुरदेवारि असुरदितिसुत दैत्य । राक्षस । असुरदेवशत्रु असुर । राक्षमभूतविद्या आयुर्वेद का वह विभाग जिसमें देवता, असुर, गंधर्व, यक्ष, पिशाच, नाग, ग्र…सुरद्विष् देवताओं का शत्रु । असुर । दानव । राक्षससुरेतर असुरसुररिपु देवताओं के शत्रु, असुर । राक्षससुरवैरी देवताओं के शत्रु, असुरविबुधरिपु असुरहरिद्विष् विष्णु का द्रोही, असुरविबुधशत्रु दैत्य । असुरदैयत दैत्य । दानव । राक्षस । असुररक्षस असुर । दैत्य । निशाचरनरकासुर पुराणानुसार एक प्रसिद्ध असुर । विशेष—कहते हैं, जिस समय भगवान् ने बारह …सुरदोषी पु संज्ञा पुं॰ देवद्रोही, असुरनिषकपुत्र राक्षस । निशाचर । असुरक्रतुद्रुह असुर । दैत्यविबुधद्विट् देवताओं के शत्रु । असुरदस्यु डाकू । चोरदैत्य दिति की संतति । कश्यप के वे पुत्र जो दिति नाम्नी स्त्री से पैदा हुए थे…नृसिंह सिंहरूपी भगवान् विष्णु । विष्णु का चौथा अवतार । विशेष—हरिवंश में लिखा …इष्टिपच कृपण । कंजूसपूर्वदेव नर और नारायणअदेव वह जो देवता न होअपदेवता दुष्ट देवमायावत् मायावीरेरिहान शिवहरिद्वेषी वह जो विष्णु का द्वेषी हो । वह जो विष्णु के प्रति द्रोहभावना से युक्त …वृष्टिदाता इंद्र
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें