🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:02:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्वत
parvata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्वत संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जमीन के ऊपर वह बहुत अधिक उठा हुआ प्राकृतिक भाग जो आस पास की जमीन से बहुत आधिक ऊँचा होता है और जो प्रायः पत्थर ही पत्थर होता है । पहाड़ । विशेष— बहुत आधिक उँची सम भूमि पर्व नहीं कहलाती । पर्वत उसी को कहते हैं जो आस पास की भूमि को देखते हुए बहुत अधिक उँचा हो । कई देशों में अनेक ऐसी अधित्यकाएँ या उँची समतल भूमियाँ हैं जो दूसरे देशों पहाड़ों से कम उँची नहीं हैं, परंतु न तो वे आस पास की भूमि से ऊँची हैं और लन कोणाकार; अतः वे पर्वत के अंतर्गत नहीं हैं । साधारण पर्वतों पर प्रायः अनेक प्रकार की धातुएँ, वनस्पतियाँ और वृक्ष आदि होते हैं और बहुत ऊँचे पर्वतों का ऊपरी भाग, जिसे पर्वत की चोटी या शिखर कहते हैं, बहुधा बरफ से ढँका रहता है । कुछ पर्वत ऐसे भी होते हैं जिनपर वनस्पतियाँ तो बिलकुल नहीं या बहुत कम होती हैं परंतु जिनकी चोटी पर गड़्ढा होता है, जिसमें से सदा अथवा कभी कभी आग निकला करती है; ऐसे पर्वत ज्वालीमुखी कहलाते हैं । (दे॰ ' ज्वाला- मुखी पर्वत') । पर्वत प्रायः श्रेणी के रूप बहुत दूर तक गए हुए मिलते हैं । पुराणों में पर्वतों के संबंध में अनेक कथाएँ हैं । सबसे आधिक प्रसिद्ध कथा यह है कि पहले पर्वतों के पंख होते थे । अग्नि- पुराण में लिखा है कि एक बार सब पर्वत उड़कर असुरों के निवासस्थान समुद्र में पहुँचकर उपद्रव करने लगे, जिसके कारण असुरों ने देवताओं से युद्ध ठान दिया । युद्ध में विजय प्राप्त करने के उपरांत देवताओं ने पर्वतों के पर काट दिए और उन्हें यथास्थान बैठा दिया । कालिका पुराण में लिखा है कि जगत् की स्थिति के लिये विष्णु ने पर्वतों को कामरूपी बनाया था— वे जब जैसा रूप चाहते थे, तब वैसा रूप धारण कर लेते थे । पौराणिक भूगोल में अनेक पर्वतों के नाम आए हैं और उनके विस्तार आदि का भी उनमें बहुत कुछ वर्णन हैं । वराह पुराण में लिखा है कि श्रेष्ठ पर्वतों पर देवता लोग और दूसरे पर्वतों पर दानव आदि निवास करते हैं । इसके अतिरिक्त किसी पर्वत पर नागों का, किसी पर सप्तार्षियों का, किसी पर ब्रह्मा का, किसी पर अग्नि का, किसी पर इंद्र का निवास माना गया है । पर्वत कहीं कहीं पृथ्वी को धारण करेवाले और कहीं कही उसके पति भी माने गए हैं । पर्या॰—महीध्र । शिखरी । धर । आद्रि । गोत्र । गिरि । ग्रावा । अचल । शैल । स्थावर । पृथुशेखर । धरणीकीलक । कुट्टार जीमूत । भूधर । स्थिर । कटकी । श्रृंगी । अग । नग । भूभृत । अवनीधर । कुधर । धराधर । वृत्तवानू ।
२. पर्वत की तरह किसी चीज का लगा हुआ बहुत ऊँचा ढेर । जैसे,— देखते देखते उन्होंने पुस्तकों का पर्वत लगा दिया ।
३. पुराणानुसार एक देवर्षि का नाम जिनकी नारद ऋषि के साथ बहुत मित्रता थी ।
४. एक प्रकार की मछली जिसका मांस वायुनाशक, स्निग्ध, बलवर्धक और शुक्रकारक माना जाता है ।
५. वृक्ष । पेड़ ।
६. एक प्रकार का साग ।
७. दशनामी संप्रदाय के अंतर्गत एक प्रकार के संन्यासी । ऐसे संन्यासी पुराने जमाने में ध्यान और धारण करके पर्वतों के नीचे रहा करते थे ।
८. महाभारत के अनुसार एक गंधर्व का नाम ।
९. संभूति के गर्भ से उत्पन्न मरीचि के एक पुत्र का नाम । १० सात की संख्या का वाचक शब्द (को॰) ।
पर्वत दुर्ग संज्ञा पुं॰ [सं॰] पहाड़ी किला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्वत mfn. (fr. पर्वन् cf. Pāṇ. v, 2, 122, Vārtt. 10, Pat.) knotty, rugged (said of mountains), RV.; AV. (according to ĀpŚr., Sch. = परुत्क, पर्व-वत्)
पर्वत m. a mountain, mountain-range, height, hill, rock (often personified; ifc. f(आ). ), RV. &c. &c.
पर्वत m. an artificial mound or heap (of grain, salt, silver, gold &c. presented to Brāhmans cf. -दान)
the number 7 (from the 7 principal mountain-ranges), Sūryas.
a fragment of rock, a stone (अद्रयः पर्वताः, the stones for pressing Soma), RV.
a (mountain-like) cloud, ib. (cf. Naigh. i, 10)
a tree, L.
a species of pot-herb, L.
a species of fish (Silurus Pabda), L.
N. of a Vasu, Hariv.
of a Ṛṣi (associated with Nārada and messenger of the gods, supposed author of RV. viii, 12; ix, 104, 105, where he has the patr. Kāṇva and Kāśyapa), MBh.; Kathās.
of a son of Paurṇamāsa (son of Marīci and Sambhūti), MārkP.
of a minister of king Purū-ravas, Vikr.
of a monkey, R.
of one of the 10 religious orders founded by Śaṃkarācārya's pupils (whose members add the word पर्वत to their names), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (609,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पर्वतः [पर्व्-अतच्; पर्वाणि भागाः संत्यस्य वा; cf. P. V. 2. 122 Vārt.] 1 A mountain, hill; परगुणपरमाणून्पर्वतीकृत्य नित्यं Bh. 2. 78; न पर्वताग्रे नलिनी प्ररोहति Mk. 4. 17. --2 A rock. --3 An artificial mountain or heap. --4 The number ‘seven’. --5 A tree. --6 A kind of vegetable. --Comp. --अरिः an epithet of Indra. --आत्मजः an epithet of the mountain Maināka. --आत्मजा an epithet of Pārvatī. --आधारा the earth. --आशयः a cloud. --आश्रयः a fabulous animal called Śarabha, q. v. --आश्रयिन् m., --आश्रयः a [] mountaineer. --काकः a raven. --जा a river. --पतिः an epithet of the Himālaya mountain. --गोचा a kind of plantain. --राज् m. --राजः {1} a large mountain. {2} ‘the lord of mountains’, the Himālaya mountain. --वासिन् a. living in mountains. (--m.) a mountaineer. --(नी). {1} N. of Durgā. {2} of Gāyatrī. --स्थ a. situated on a hill or mountain.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0686-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्वत पु० पर्व--अतच् पर्वाणि मागाः सुन्त्यस्प त वा । [] १ गिरौ अमरः दानार्थं कल्पिते पर्वताकारे २ धान्यादिर्श- लदशके ३ मुनिभेदे कश्यपात् नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा” तस्य नारदसोदरत्वमुक्तम् । मा० शा० ३० अ० तु तस्य नारदभागिनेयत्वमुक्तम् तच्च कपिवक्त्रशब्दे १ ६ ७ ६ पृ० दर्शितम् । कृल्पभेदादविरोधः । ४ मत्स्यभेदे (पा- वदा) ५ वृक्षे ६ शाकभेदे च मेदिनिः । ७ गन्धर्वभेदे भा० आ० १८७ अ० । धर्मस्य पुत्रं साध्यायां जाते ८ देव- भेदे मत्स्यपु० २० ४ अ० । सुमेरोः पूर्वे पर्वता यथा “शीताक्तश्चक्रमुञ्जश्च कुलीरोऽश्वश्च कङ्गवान् । मणिशैलोऽथ वृषवान् महा- नीलो भवाचलः । सुविन्दुः मन्दस्ये वेणुः सुमेषो नि- मिपस्तथा । देवशैलस्य पूर्वेण मन्दरश्च महावलाः सुमेरोः दक्षिणे पर्वता यथा “त्रिकूटः शिखराद्रिश्च कलिङ्गोऽथ सतर्कुकः । रुचकः सानुमांश्चैव ताम्रको- ऽथ विशाखवान् । श्वेतोदरः समलयो बसधारश्च रत्र- वान् । एकशृङ्गो महाशैलो गजशैलः पिशाचकः । पञ्चशैलोऽथ कलासो हिमवांश्चान्नलोत्तमः । इत्येते दक्षिणे पार्श्वे मेरोः प्रोक्ता महानलाः” । सुमेरोः पश्चिमे पर्वता यथा “मुचक्षुः शिशिरश्चैव वैदूर्य्यः पिङ्ग- लस्तथा । पिञ्जरोऽथ तथा भद्रः सुरसः कपिलो मधुः । अञ्जनः कुक्कुटः कृष्णः पाण्डुरश्चाचलोत्तमः । महस्र- शिस्वरश्चाद्रिः पारिपात्रः सशृङ्गवान् । पश्चिमेन तथा मेरोर्विष्कम्भात् पश्चिमाद्वहिः । एतेऽचलाः समा- ख्याताः शृणुष्वातस्तथोत्तरान्” । सुमेरोरुत्तरे पर्वता यथा “शङ्ककूटोऽथ ऋषभो हंसनाभौ तथाचलौ । कपिलेन्द्रस्तथा शैलः सानुमान्नील एव च । शतशृङ्गः स्वर्णशृङ्गः पुन्नाको मेघपर्वतः । विराजाख्यो वरा- हाद्रिर्मयूरी रुचिरस्तथा । इत्येते कथिता ब्रह्मन्मेरो- रुत्तरतो नगाः” मार्कण्डेय पु० । श्रेष्ठपर्वता विंशतिर्यथा “हिमवाम् हेमकूटश्च नि- षधो नीलपर्वतः । श्वेतश्च शृङ्गबान् मेरूर्माल्यवान् गन्घमादनः । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षमा- नपि । बिन्ध्यश्च पारिपात्रश्च कैलासो मन्दरस्तथा । लोकालोको महांस्तेषु तथैवोत्तरमानसः । एते विं- शतिर्विख्याताः पर्वतास्तस्थषांवराः” । गिरीणां सपक्षत्व तच्छेदनकथा यथा “ततोऽद्रयो जातपक्षा विष्णो- श्चैव तु मायया । प्रस्थिता मेदिनीं त्यक्त्वा यथापूर्व” नियेथिताः । तत्स्थानममुराष्णान्तु धात्रादिष्ट जला- [] र्णवे । प्रतीच्यां पर्वताः सषे निममज्जुर्यथा गजाः । तत्रामुरेभ्यः शंसुस्ते आधिपत्य सुराश्रयम् । तच्छ्रु- चैव सुराः सर्वे चक्रुरुद्योगमुत्तमम्” इत्युपक्रमे तेषां युद्गमुक्त्वा युद्गजयानन्तरं तेषां पक्षच्छे दौक्ती यथा “धरण्यान्तु गिरीन् स्थाप्य स्वेषु स्थानेषु गोपतिः । ग्रिच्छेद पविना ग्रक्षान् सर्वेषां भुविचारिणाम् । एकः पपक्षो मैनाकः सुरैस्तत्समये कृतः” अग्निपु० । पर्वतानां स्थावरजङ्गमरूपे द्वे रूषे यथा “नद्यश्च पर्वताः सर्वे द्विरूपाश्च स्वभावतः । तोयं नदीनां रूपन्तु शरीरमप- रन्तथा । स्थावरं पर्वतानान्तु रूपं कायस्तथाऽपरः । शुक्तीनामथ कम्यूना तथैवान्तर्गता तनुः । बहिरस्थि- स्नरूपन्तु सर्वदैव प्रवर्त्तते । एवं जलं स्थाबरश्च नदी- पर्बतयोर्यथा । अन्तर्वसति कायस्तु सततंनोपलभ्यते । आप्याय्यते स्थावरेण शरीरं पर्वतस्य तु । तथा नदीनां कायस्तु तोयेनाप्याय्यते सदा । नदीनां कामरूपित्वं पर्वतानां तथैव च । जगत्स्थित्यै पुरा विष्णुः कत्पयामास यत्नतः । तोयहानौ नदीदुःस्वं जायते सततं द्विजाः १ । विशीर्शो स्थावरे दुःखं जायते गिरि- कायगम्” कालिकापु० २ २ पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4268-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्वत" आता है (60)
परु पर्वत । पहाड़गिरि पर्वत । पहाड़अद्रि पु संज्ञा पुं॰ अद्रि । पर्वतकुकील पहाड़ । पर्वतकुध्र पर्वत । पहाड़ । कुवरजीमूत पर्वतक्ष्मा पृथ्वी । धरती । यौ॰—क्ष्माघर = भूधर । पर्वत । क्ष्माधृति, क्ष्मापति, क…व्यंशक पर्वत । पहाड़अश्म पर्वत । पहाड़खलतिक पर्वत । पहाड़ाभूध्र पर्वत । पहाड़शैलराज हिमालय । पर्वत । यौ॰—शैलराजतनया, शैलराजपुत्री, शैलराजसुता = पार्वतीकंदराकर पर्वत ।—डिं॰क्षितिधर पर्वत । भूधरपृथुशेखर पहाड़ । पर्वतशिलोच्चय पर्वत । पहाड़गोधर पर्वत । पहाड़शिखरी पर्वत । पहाड़भूमिधर पर्वतपृथ्वीधर पर्वत । पहाड़कुधर पहाड़ । पर्वत । भूधरसहिर पर्वत । पहाड़महीधर पर्वतबंधाकि पर्वत । भूधरशिलाचय पर्वत । पहाड़सहान्य पर्वतधराभृत् पर्वतवसुधाधर पर्वतअचल जो न चले । स्थिर । जो न हिले । ठहरा हुआ । निश्चलअवि सूर्यघाट नदी, सरोवर या और किसी जलाशय का वह स्थान जहाँ लोग पानी भरते या नहाते धो…शैल शिला सबंधी । पत्थर काकुठि पेड़ । तरुकुली बोझ ढोनेवाला । मजदूर । मोटियानाकु दीमक की मिट्टी का ढूह । वेमौट । वल्मीककाव्य वह वाक्य रचना जिससे चित्त किसी रस या मनोवेग से पूर्ण हो । वह कला जिसमे…चिकुर सिर के बाल । केशवलाहक मेघ । बादलशक्रि मेघ । बादलपारावत परेवा । पंडुकमेदिनी पृथ्वी । धरती । विशेष—पुराणों में मधुकैटभ के भेद से पृथ्वी की उत्पत्ति…अभ्रंकष गगनचुबी । बहुत ऊँचाकुट्टार कंबल । ओढ़ने का ऊनी वस्त्रधराधर वह जो पृथ्वी को धारण करे । राजाधरणिधर पृथ्वी को धारण करनेवालामहीभृत् राजाभूमींद्र राजाविगर भोजन का त्याग करनेवाला व्यक्तिध्वजी ध्वजवाला । जो ध्वजा पताका लिए होविराट् ब्रह्मा का वह स्थूल स्वरूप जिसके अंदर अखिल विश्व है अर्थात् सपूर्ण विश…उर्वीधर शेषमहाकच्छ समुद्रधरणीभृत् राजादरत् दरद् संज्ञा स्त्री॰दामन अंगे, कोट, कुर्ते इत्यादि का निचला भाग । पल्लाफलिक फल का भोग करनेवालाग्राव पत्थर । ओला । बिनौरीवर्षधर मेघ । बादलजंबुमत् एक नगर का नाम जिसे जांबवान् भी कहते हैंभूभर्ता पृथ्वी का स्वामी । राजा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें