🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:37 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धर
dhara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धर १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ धरा, धरी]
१. धारण करनेवाला । ऊपर लेनेवाला । सँभालनेवाला । जैसे, अक्षधर, अंशुधर, असृग्धर, गदाधर, गंगाधर, दिव्यांबरधर, भूधर, महीधर आदिं । उ॰—स्वाद तोष सम सुगंति सुधा के । कमठ सेष सम धर वसुधा के ।—मानस, १ ।२० ।
२. ग्रहण करनेवाला । थामनेवाला । जैसे, चक्रधर, धनुर्धर, मुरलीधर । विशेष—इन अर्थो में इस शब्द का प्रयोग समस्त पदों में ही होता हैं ।
धर २ संज्ञा पुं॰
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. कपास का डोडा ।
३. कूर्म- राज । कच्छप जो पृथ्वी को ऊपर लिए है ।
४. एक वसु का नाम ।
५. विष्णु ।
६. श्रीकृष्ण ।
७. विट । व्यभिचारी पुरुष ।
धर ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ धरा] पृथ्वी । धरती । उ॰—(क) धर, कोइ जीव न जानौं मुख रे बकत कुबोल ।—जायसी ग्रं॰ पृ॰ ८३ । (ख) कान्ह जनमदिन सुर नर फूले । नभ धर निसिबासर समतूले ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ २२९ ।
धर ४ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ धरना] धरने या पकड़ने की क्रिया ।
धर पु ५ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ धरा] पृथ्वी । धरती । उ॰ —(क) मानहु नेष अशेषधर धरनहार बरिबंड ।—केशव (शब्द॰) । (ख) सरजू सरिता तट नगर बसै बर । अवधनाम यशधाम धर ।—केशव (शब्द॰) ।
धर पु † ६ संज्ञा सं॰ [हिं॰ धड़] दे॰ धड़ । उ॰—लाल अधर में कै सुधा, मधुर किए बिनु पान । कहा अधर में लेत हौ, धर में रहत न प्रान ।—भिखारी॰ ग्रं॰, भा॰ २, पृ॰ २४२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर mf(आ)n. (√ धृ) bearing, supporting (scil. the world, said of Kṛṣṇa and Śiva), MBh.
ifc. holding, bearing, carrying, wearing, possessing, having, keeping (also in memory), sustaining, preserving, observing (cf. अंशु-, अक्ष-, कुलं- &c.), MBh.; R. &c.
धर m. a mountain, Kir. xv, 12 (cf. क्षिति-, भू- &c.)
a flock of cotton, L.
a frivolous or dissolute man (= विट), L.
a sword, Gal.
N. of a Vasu, MBh.
of a follower of the Pāṇḍavas, ib. of the king of the tortoises, L.
of the father of Padma-prabha (6th Arhat of pres. Ava-sarpiṇī), L.
धर n. poison, L. (v.l. दर)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (510,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धर a. (रा or री f.) [धृ-अच्] (Usually at the end of comp.) Holding, carrying, bearing, wearing, containing, possessing, endowed [] with, preserving, observing, &c.; as in अक्षधर, अंशुधर, गदाधर, गंगाधर, महीधर, असृग्धर, दिव्यांबरधर, &c. --रः 1 A mountain; उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिमुत्कंधरं दारुक इत्युवाच Śi. 4. 18. --2 A flock of cotton. --3 A frivolous or dissolute man (विट). --4 The king of the tortoises, i. e. Viṣṇu in his Kūrma incarnation. --5 N. of one of the Vasus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0592-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धर त्रि० धृ--अच् । १ धारके “रथचरणधराङ्गनाकराब्जैः” माघः गदाधरः चक्रधरः । २ पर्वते ३ कर्पासतूलके ४ कूर्मराजे ५ वसुभेदे च मेदि० । “उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिम्” माघः । कूर्मराजस्य भूमिधारकत्वात् तथात्वम् । “धरो ध्रुवश्च सोमश्च अहश्चैवानिलोऽनलः । प्रत्यूषश्च प्रभाषश्च वसवोऽष्टाविति स्मृताः” भा० आ० ६६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3847,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धरः, पुं, (धरति पृथिवीमिति । धृ + अच् ।) पर्व्वतः । (यथा, माघे । ४ । १८ । “उत्कं धरं द्रष्टुमवेक्ष्य शौरिम् उत्कन्धरंदारुक इत्युवाच ॥”) कार्पासतूलकः । कूर्म्मराजः । वसुभेदः । इति [] मेदिनी । रे, ४८ ॥ (यथा, हरिवंशे । ३ । ३९ । “आपो ध्रुवश्च सोमश्च धरश्चैवानिलानलौ । प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो नामभिः स्मृताः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १०३ । “धाता शक्रश्च विष्णुश्च मित्रस्त्वष्टा ध्रुवो धरः ॥” विष्णुः । श्रीकृष्णः । यथा, तत्रैव । ६ । ६३ । ३३ । “सर्व्वशोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः ॥” धारके, त्रि ॥ यथा, काकपक्षधरः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-782-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें