🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:32:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गिरि
giri
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गिरि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पर्वत । पहाड़ ।
२. दशनामी संप्रदाय के एक प्रकार के संन्यासी । विशेष—ये अपने नामों के पीछे उपाधि की भाँति 'गिरि' शब्द लगाते हैं । (जैसे—नारायण गिरि, महेश गिरि आदि) । इनमें कुछ लोग मठधारी महंत होते हैं और कुछ जमींदारी तथा अनेक प्रकार के व्यापार करते हैं । इनमें से कुछ लोग वैष्णव हो गए हैं, जो गिरि वैष्णव कहलाते हैं । ये विबाह नहीं करते ।
३. परिव्राजकों की एक उपाधि ।
४. तात्रिक संन्यासियों का एक भेद ।
५. पारे का एक दोष जिसका शोधन यदि न किया जाय, तो खानेवाले का शरीर जड़ हो जाता है ।
६. आँख का एक रोग जिसमें ढेंढर या टेटर निकल आता है और आँख कानी हो जाती है ।
७. गेंद [को॰] ।
८. मेघ । बादल [को॰] ।
९. आठ की संख्या [को॰] ।
१०. शिला । चट्टान [को॰] ।
गिरि २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ गिरि]
१. निगलने की क्रिया ।
२. चुहिया । मूषिका [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गिरि loc. of 1. गिर्.
2. गिरि f. id. g. कृष्य्-आदि.
3. गिरि m. (for गरि, Zd. gairi cf. गुरु, गरीयस्; ifc. Pāṇ. vi, 2, 94) a mountain, hill, rock, elevation, rising-ground (often connected with पर्वत, ‘a mountain having many parts’ [cf. पर्वन्] RV.; AV.), RV. &c.
the number ‘eight’ (there being 8 mountains which surround mount Meru), Śrut.
a cloud, Naigh. i, 10; Nir.; Sāy.
a particular disease of the eyes, Pāṇ. vi, 2, 2, Sch. (किरि, Kāś.), Uṇ.
= -गुड, L.
a peculiar defect in mercury, L.
= गैरीयक, L.
a honorific N. given to one of the ten orders of the Daś-nāmī Gosains (founded by ten pupils of Śaṃkarācārya; the word गिरि is added to the name of each member; cf. गैरिक)
N. of a son of Śvaphalka, VP.
गिरि f. (= गिरिका) a mouse, L., Sch.
गिरि mfn. coming from the mountains, RV. vi, 66, 11
गिरि f. venerable, L. (R. iv, 37, 2, Sch.);
गिरि [cf. Slav. gora; Afghan. ghur.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (355,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिरि a. [गॄ-इ किच्च Uṇ. 4. 142] Venerable, respectable, worshipful. --रिः 1 A hill, mountain, an elevation; पश्याधःखनने मूढ गिग्यो न पतंति किं Subhāṣ.; ननु प्रवातेऽपि निष्कंपा गिरयः Ś. 6. --2 A huge rock. --3 A disease of the eyes. --4 An honorific title given to Saṃnyāsins; e. g. आनंदगिरिः --5 (In math.) The number ‘eight’. --6 A ball with which children play (गेंदुक). --7 A cloud. --8 A peculiar defect in quicksilver. --रिः f. 1 Swallowing. --2 A rat; mouse (written also गिरी in this sense). --Comp. --इंद्रः {1} a high mountain 2 an epithet of Śiva. {3} the Himālaya mountain. {4} a term for the number ‘eight’. --ईशः {1} an epithet of the Himālaya mountain. {2} an epithet of Śiva; सुतां [] गिरीशप्रतिसक्तमानसां Ku. 5. 3. --कच्छपः a species of tortoise living in mountains. --कंटकः Indra's thunder-bolt. --कदंबः, --बकः a species of the Kadamba tree. --कंदरः a cave, cavern. --कर्णिका the earth. --काणः a blind or one-eyed man. --काननं a mountaingrove. --कूटं the summit of a mountain. --गंगा N. of a river. --गुडः a ball for playing with. --गुहा a mountain cave. --चर a. roaming or wandering on a mountain; गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति Ś. 2. 4. --(रः) a thief. --ज a. mountain-born. --(जं) {1} talc. {2} red chalk. {3} benzoin. {4} bitumen. {5} iron. --(जा) {1} N. of Pārvatī (the daughter of Himālaya). {2} the hill-plantain (पर्वतकदली) {3} the Mallikā creeper. {4} an epithet of the Ganges. ˚तनयः, --नंदनः, --सुतः {1} an epithet of Kārtikeya. {2} of Gaṇeśa. ˚पतिः an epithet of Śiva. ˚मलं talc. --जालं a range of mountains. --ज्वरः Indra's thunderbolt. --दुर्गं a hill-fort, any stronghold among mountains; नृदुर्गं गिरिदुर्गं वा समाश्रित्य वसेत्पुरं Ms. 7. 70, 71. --द्वारं a mountain-pass. --धातुः red chalk. --ध्वजं Indra's thunderbolt. --नगरं N. of a district in Dakṣiṇāpatha. --णदी or नदी a mountain-torrent, rill. --णद्ध (नद्ध) a. enclosed by a mountain. --नंदिनी {1} N. of Pārvatī. {2} of the Ganges. {3} a river in general (flowing from a mountain;) कंलिंदगिरिनंदिनीतटसुरद्रुमालंबिनी Bv. 4. 3. --णितंबः (नितंबः) the declivity of a mountain. --पीलुः N. of a fruit-tree. --पुष्पकं bitumen. --पृष्ठः the top of a hill. --प्रपातः the declivity or slope of a mountain. --प्रस्थः the table-land of a mountain. --प्रिया a female of the Bos Grunniens. --बांधवः an epithet of Śiva. --भिद् m. an epithet of Indra. (--f.) a river (breaking through a mountain). --भू a. mountain-born. (--भूः f.) {1} an epithet of the Ganges. {2} of Pārvatī. --मल्लिका the Kuṭaja tree. --मानः an elephant, especially a large and powerful one. --मृद् f., --मृद्भवं {1} red chalk. {2} mountain soil. --राज् m. {1} a high mountain. {2} an epithet of the Himālaya. --राजः the Himālaya mountain. --व्रजं N. of a city in Magadha. --शालः a kind of bird. --शृंगः an epithet of Gaṇeśa. --(गं) [] the peak of a mountain. --षद(सद) m. an epithet of Śiva. --सानु n. table-land. --सारः {1} iron. {2} tin. {3} an epithet of the Malaya mountain. --सुतः the Maināka mountain. --सुता an epithet of Pārvatī. --स्रवा a mountain torrent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0459-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरि पु० गॄ--इ किच्च । १ पर्वते । “कुचरो गिरिष्ठा इत्यृचो निरुक्तौ १ । २० । “गिरिः पर्वतः समुद्गीर्ण्णो भवति” इत्युक्तम् । “सदोर्द्ध्वबाहुर्योवीरो मुक्तकेशो दिगम्बरः । सर्वत्र समभावेन भावयेद्यां नरोत्तमः । इष्टदेवीधिया नारीं स गिरिः परिकीर्त्तित” इत्युक्तलक्षणे २ तान्त्रि- कसंन्यासिभेदे, ३ परिव्राजकोपाधिभेदे च । यथा आनन्द- गिरिः । गि(र)लति स्तोकम् गॄ अच् । ४ बालमू- षिकायां स्त्री वा ङीप् रमानाथः । ५ नेत्ररोगे मेदि० । गिरिकाणः ३ त० प्रकृतिस्वरः । ६ गेन्दुके विश्वः । ७ पूज्ये त्रि० मेदि० । ८ निगरणे स्त्री अमरः । “अथान्धकारं गिरिगह्वरस्थम्” रघुः । “गिरेस्तडित्त्वा- निव तावदुच्चकैः” माघः । ९ मेघे निघ० । “गिरयो नाप उग्रा अस्पृध्रन्” ऋ० ६ । ६७ । ११ । “गिरयो मेघाः” भा० । “गिरिभ्रजो नोर्मयो मदन्तः” ऋ० १० । ६८ । १ । “गिरिभ्यो मेघेभ्यो भ्रष्टा निर्गताः” भा० । “मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव जलादेः संगरणं भवति” निरु० १२० । १० पारददोषभेदे “मलं विषं वह्निगिरी च चापलन्नैसर्गिकं दोषमुशन्ति पारदे । उपांधिजौ द्वौ त्रपुनागयोगजौ दोषौ रसेन्द्रे कथिता सुनीश्वरैः । मलेन मूर्च्छा, मरणं विषेण, दाहोऽग्निना कष्टतरः शरीरे । देहस्य जाड्यङ्गिरिणा सदा स्यात्, चाञ्चल्यतो वीर्य्यहृतिश्च पुंसाम् । वङ्गेन कुष्ठं भुजगेन षण्डो भवेदतोऽसौ परिशोधनीयः । वह्निर्विष मलञ्चेति मुख्या दोषास्त्रयो रसे । एते कुर्दन्ति सन्तापं मृतिं मूर्च्छां नृणां क्रमात् । अन्येऽपि कथिता दोषा [] भिषग्भिः पारदे यदि । तथाप्येते त्रयो दोषाः शोधनीया विशेषतः” भावप्र० । ततःपरस्य नदीनखादीनां गिरि- नद्यादि० पूर्वपदस्थनिमित्तत्रात् वा णत्वम् । गिरिण(न)दी गिरिण(न)खः गिरिण(न)द्धः गिरिणि(नि)तम्बः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2588-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरिः, पुं (गिरति धारयति पृथ्वीं ग्रियते स्तूयते गुरुत्वाद्वा । “कॄगॄशॄपॄकुटिभिदिछिदिभ्यश्च ।” उणां । ४ । १४२ । इति इः किच्च ।) पर्व्वतः । इत्यमरः । २ । ३ । १ ॥ (पर्व्वतानां अष्टावेव पूजनीयाः कुलाचलत्वात् । यदुक्तम्, -- “मेरुमन्दरकैलासमलया गन्धमादनः । महेन्द्रः श्रीपर्व्वतश्च हेमकूटस्तथैव च । अष्टावेते तु सम्पूज्या गिरयः पूर्व्वदिक् क्रमात् ॥” इति शब्दार्थचिन्तामणिः ॥) गेण्डुकः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३५२ ॥ चक्षू- रोगविशेषः । इति मेदिनी । रे । २३ ॥ पार- दस्य दोषविशेषः । यथा, रत्नावल्याम् । “नागो वङ्गो मलो वह्निश्चाञ्चल्यञ्च विषं गिरिः । असह्याग्निर्महादोषा निसर्गात् पारदे स्थिताः ॥” सन्न्यासिनां पद्धतिविशेषश्च ॥ (तत्र प्रथमत- स्तान्त्रिकगिरिसन्न्यासिलक्षणं यथा, -- “सदोर्द्ध्वबाहुर्यो वीरो मुक्तकेशो दिगम्बरः । सर्व्वत्र समभावेग भावयेद्यो नरोत्तमः । इष्टदेवीधिया नारीं स गिरिः परिकीर्त्तितः ॥” इति तन्त्रशास्त्रम् ॥ शङ्कराचार्य्यकृतदशनामब्रह्मचारिपरिव्राज- कानामन्यतमः । तेषां दशनामानि यथा, -- [] “तीर्थाश्रमवनारण्यगिरिपर्व्वतसागराः । पुरिः सरस्वती चैव भारती च तथा दश ॥” तत्र गिरेर्लक्षणम् । यथा, प्राणतोषिण्यां अव- धूतप्रकरणे । “वासो गिरिवरे नित्यं गीताभ्यासे हि तत्परः । गम्भीराचलबुद्धिश्च गिरिनामा स उच्यते ॥” यदुवंशीयश्वफल्कस्य द्वादशपुत्त्राणामन्यतमः । यथा, भागवते । ९ । २४ । १५--१६ । “अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्त्रा द्वादशविशुताः । आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद्गिरिः ॥”)
गिरिः, स्त्री, (गॄ + भावे इः किच्च ।) निगरणम् । इत्यमरः । ३ । २ । ११ ॥ गेला इति भाषा ॥ बालमूषिका । इत्यमरटीकायां रमानाथः ॥ पूज्ये त्रि । इति मेदिनी । रे । २४ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-328-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गिरि" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें