🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:27:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गिरिज
girija
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गिरिज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिलाजीत ।
२. लोहा ।
३. अबरक । अभ्रक ।
४. गेरू ।
५. एक प्रकार का पहाड़ी महुआ ।
गिरिज २ वि॰ पहाड़ से उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिरि—ज m. ‘mountain-born’, the Mahwa tree (Bassia), L.
Bauhinia variegata, L.
N. of a Bābhravya, AitBr. vii, 1, 7
गिरि—ज n. talc, L.
red chalk, ruddle, L.
iron, L.
benzoin or gum benjamin, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (355,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरिज न० गिरौ जायते जन--ड । १ शैलजे शिलाजतुनि २ लोर्ध्रे ३ अभ्रके च मेदि० । ४ गेरिके राजनि० ५ मधुक वृक्षे ६ गौरशाके पु० रत्नमा० । ७ हिमाद्रिजातायां पार्वत्यां [] स्त्री “आगतं शिवबक्त्रेभ्यो गतश्च गिरिजानने” यामलम् । “यदा यदा स गिरिजामृदुनामाक्षरागतम्” काशी० ६६ अ० ८ मातुलाङ्ग्यां स्त्री मेदि० ९ श्वेतवुह्नायां रत्नमा० । १० क्षुद्रपाषाणभेदलतायां ११ त्रायमाणलतायां १२ कारी वृक्षे १३ मल्लिकायां १४ गिरिकदल्यां च स्त्री राजनि० । १५ पर्वतजातमात्रे त्रि० । गिरि वाचि जायते जन--ड अलुक्स० । १६ स्तुतिरूपवाक्यनिष्पन्ने च “मरुत्वते गिरिजा एवया मरुत्” ऋ० ५ । ८७ । २ । गिरिजा वाचिनिष्पन्नाः” भा० । पार्वत्या हिमालयरूपगिरेर्जन्मकथा शिवपुराणे १३ अ० हिमालयस्य मेनकानाम्नी पत्नी बभूवेत्युक्त्वा “प्रसूतिरभव० त्तस्याः मेनायाः कन्यका शुभा” इत्युपक्रमे “तां पार्वती- त्याभिजनाच्च नामतो जुहाव तद्बन्धुजनः स्वभावतः । मात्रा निषिद्धा तपसे यदा तु सा ययावुमाख्यां भवभक्ति भाविनी” । कालिकापुराणे तु तस्याः कालीतिनाम तत्- कथा ४१ । ४२ अ० दृश्या । १७ गङ्गायाञ्च स्त्री तस्या अपि तत उत्पत्तिकथा कालिकापु० ४७ अ० दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2589-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरिजं, क्ली, (गिरौ जायते इति । जन् + डः ।) अभ्रकम् । शिलाजतु । शैलजम् । लोहम् । इति मेदिनी । जे २३ ॥ गैरिकम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
गिरिजः, पुं, (गिरौ जायते इति । जन् + डः ।) मधूकवृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । गौरशाकः २ मधूलः ३ स्वल्पपत्रकः ४ । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-328-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें