🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:36:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अर्थ्य
arthya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अर्थ्य १ वि॰ [सं॰]
१. माँगने योग्य ।
२. उचित । उपयुक्त । अच्छा ।
३. धनी ।
४. बुद्धिमान् ।
५. सत्य ।
६. अर्थोंपार्जन करने में कुशल [को॰] ।
अर्थ्य २ संज्ञा पुं॰ लाल खड़िया या चाक [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थ्य mf(आ, Pāṇ. iv, 4, 92)n. = अर्थनीय, q.v., L.
proper, fit, R.; Ragh.; Kum.
rich, Pañcat.; Kathās.
intelligent, wise, L.
= ध्रुव, L.
अर्थ्य n. red chalk, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (91,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अर्थ्य a. [अर्थ्-कर्मणि ण्यत्] 1 Fit to be asked or sought for. --2 [अर्थादनपेतः, अर्थ-यत्] Fit, proper, suitable; अर्थ्यो विरोधः Mv. 2. 7. --3 Appropriate, not deviating from the sense, significant; स्तुत्यं स्तुतिभिरर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वती R. 4. 6, 1. 59; Ku. 2. 3. --4 Rich, wealthy. --5 Wise, intelligent. --र्थ्यं Red chalk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0168-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्थ्य त्रि० अर्थात् प्रयोजनादनपेतः यत् । सार्थके सप्रयोजने “वागीशं वाग्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे” कुमा० । “अर्थ्यामर्थपतिर्वाचम्” रघुः । “स्तुत्यंस्तुतिभिरर्थ्याभिः” रघुः । २ पण्डिते पु० । अर्थस्य भावः यत् । ३ वस्तु- स्वभावे । अर्थादागतः । ४ न्याय्ये । अर्थ--कर्म्मणि यत् । ५ याचनाकर्म्मणि अर्थनीये । अर्थाय साधुः यत् । ६ अर्थ- साधने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0373,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अर्थ्यं, क्ली, (अर्थ + यत् ।) शिलाजतु । इत्यमर- मेदिनीकरौ ॥ अर्थहिते त्रि ॥
अर्थ्यः, त्रि, (अर्थे साधुः, तत्साधुरिति यत्, अर्था- दनपेतः, धर्म्मपथ्यर्थन्यायादनपेत इति यत्प्रत्ययः ।) पण्डितः । धनवान् । न्याय्यः । इत्यमरभरतौ । याच्यः । याचनार्थकार्थधातोः कर्म्मणि यः ॥ (अर्थयुक्तः । उदरार्थयुक्तः । “अर्थ्यामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः” । इति रघुवंशे । “वागीशं वाम्भिरर्थ्याभिः प्रणिपत्योपतस्थिरे” । इति कुमारसम्भवे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-105-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें