🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:09:02 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

गिरिज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

गिरिज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

गिरिज

अर्थ: पहाड़ पर उत्पन्न

संस्कृत: अभ्रकम्, शिलाजतुः · पर्याय: अभ्रक, अमल

व्युत्पत्ति: गिरि-ज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. गिरिज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. गिरिज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — गिरिज (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमागिरिजम्गिरिजेगिरिजानि
द्वितीयागिरिजम्गिरिजेगिरिजानि
तृतीयागिरिजेनगिरिजाभ्याम्गिरिजैः
चतुर्थीगिरिजायगिरिजाभ्याम्गिरिजेभ्यः
पञ्चमीगिरिजात् / गिरिजाद्गिरिजाभ्याम्गिरिजेभ्यः
षष्ठीगिरिजस्यगिरिजयोःगिरिजानाम्
सप्तमीगिरिजेगिरिजयोःगिरिजेषु
सम्बोधनहे गिरिजहे गिरिजेहे गिरिजानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — गिरिज
गिरिज
girija
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गिरिज १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिलाजीत ।
२. लोहा ।
३. अबरक । अभ्रक ।
४. गेरू ।
५. एक प्रकार का पहाड़ी महुआ ।
गिरिज २ वि॰ पहाड़ से उत्पन्न ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गिरि—ज m. ‘mountain-born’, the Mahwa tree (Bassia), L.
Bauhinia variegata, L.
N. of a Bābhravya, AitBr. vii, 1, 7
गिरि—ज n. talc, L.
red chalk, ruddle, L.
iron, L.
benzoin or gum benjamin, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (355,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरिज न० गिरौ जायते जन--ड । १ शैलजे शिलाजतुनि २ लोर्ध्रे ३ अभ्रके च मेदि० । ४ गेरिके राजनि० ५ मधुक वृक्षे ६ गौरशाके पु० रत्नमा० । ७ हिमाद्रिजातायां पार्वत्यां [] स्त्री “आगतं शिवबक्त्रेभ्यो गतश्च गिरिजानने” यामलम् । “यदा यदा स गिरिजामृदुनामाक्षरागतम्” काशी० ६६ अ० ८ मातुलाङ्ग्यां स्त्री मेदि० ९ श्वेतवुह्नायां रत्नमा० । १० क्षुद्रपाषाणभेदलतायां ११ त्रायमाणलतायां १२ कारी वृक्षे १३ मल्लिकायां १४ गिरिकदल्यां च स्त्री राजनि० । १५ पर्वतजातमात्रे त्रि० । गिरि वाचि जायते जन--ड अलुक्स० । १६ स्तुतिरूपवाक्यनिष्पन्ने च “मरुत्वते गिरिजा एवया मरुत्” ऋ० ५ । ८७ । २ । गिरिजा वाचिनिष्पन्नाः” भा० । पार्वत्या हिमालयरूपगिरेर्जन्मकथा शिवपुराणे १३ अ० हिमालयस्य मेनकानाम्नी पत्नी बभूवेत्युक्त्वा “प्रसूतिरभव० त्तस्याः मेनायाः कन्यका शुभा” इत्युपक्रमे “तां पार्वती- त्याभिजनाच्च नामतो जुहाव तद्बन्धुजनः स्वभावतः । मात्रा निषिद्धा तपसे यदा तु सा ययावुमाख्यां भवभक्ति भाविनी” । कालिकापुराणे तु तस्याः कालीतिनाम तत्- कथा ४१ । ४२ अ० दृश्या । १७ गङ्गायाञ्च स्त्री तस्या अपि तत उत्पत्तिकथा कालिकापु० ४७ अ० दृश्या ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2589-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गिरिजं, क्ली, (गिरौ जायते इति । जन् + डः ।) अभ्रकम् । शिलाजतु । शैलजम् । लोहम् । इति मेदिनी । जे २३ ॥ गैरिकम् । इति राज- निर्घण्टः ॥
गिरिजः, पुं, (गिरौ जायते इति । जन् + डः ।) मधूकवृक्षविशेषः । तत्पर्य्यायः । गौरशाकः २ मधूलः ३ स्वल्पपत्रकः ४ । इति रत्नमाला ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-328-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
गिरिजगिरिज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: गिरिज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

गिरिज 📚 ➤ पहाड़ पर उत्पन्न
संस्कृत: अभ्रकम्, शिलाजतुः · पर्याय: अभ्रक, अमल

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
गिरिज 📚शिलाजीत🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
गिरिज
अभ्रक (२.९.१००) — अभ्रक, अमल
शिलाजीत (२.९.१०४) — गैरेय, अर्थ्य, अश्मज, शिलाजतु

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें