🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:12:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अमल
amala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमल १ वि॰ [सं॰]
१. निर्मल । स्वच्छ ।
२. निर्दोष । पापशून्य ।
३. उज्वल । प्रकाशित । चमकीला (को॰) ।
अमल २ संज्ञा पुं॰
१. अबरक । अभ्रक । २ स्वच्छता । निर्मलता (को॰) ।
३. परब्रह्म (को॰) ।
अमल ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. व्यवहार । कार्य । आचरण । साधन । क्रि॰ प्र॰ करना ।—होना । यौ॰—अमलदरामद = कार्रवाई ।
२. अधिकार । शासन । हुकूमत । उ॰—हम चौधरी डोम सरदार । अमल हमारा दोनों पार । —भारतेंदु ग्रं॰, प्र॰ भा॰, पृ॰ २९२ । यौ॰—अमलदखल । अमलदरामद = जाब्ते की काररवाई । अमलदारी = राज्य । हुकूमत । अधिकार । अमलप =अधिकारपत्र ।
३. नशा । उ॰—किईं ठाकुर अलगा वहउ, आवउ अमल कराँह । —ढोला॰, दू॰, ६२८ । यौ॰—अमलपानी =नशा वगैरह ।
४. आदत । बान । टेव । व्यसन । लत । उ॰—आनंद कंद चंद मुख निसि दिन अवलोकत यह अमल परयो । —सूर॰ (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पड़ना । उ॰—हरिदरसन अमल परयो लाजन लजानी ।—सूर॰ (शब्द॰) ।
५. प्रभाव । असर । उ॰—अभी दवा का अमल नहीं हुआ है (शब्द॰) ।
६. भोगकाल । समय । वक्त । उ॰—अब चार का अमल है (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मल mf(आ)n. spotless, stainless, clean, pure, shining
अ-मल m. crystal (cf. अमर-रत्न), BhP.
N. of a poet
of Nārāyaṇa, L.
अ-मल n. talc, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमल a. [न. ब.] 1 Free from dirt or impurities, pure, undefiled, stainless, spotless; Ku. 7. 32, 33; अमलाः सुहृदः Pt. 2. 171 pure, sincere. --2 White, bright, shining; कर्णावसक्तामलदंतपत्रं Ku. 7. 23; R. 6. 80. --ला 1 N. of the goddess Lakṣmī. --2 The navel cord. --3 N. of a tree (Mar. आंवळा) Emblica Officinalis Gærtn; also of a plant (सातलावृक्ष) also n. in this sense. --लं 1 Purity. --2 Talc. --3 The Supreme Spirit. --Comp. --आत्मन् a. of pure or undefiled mind. --पतत्रिन् m. (त्री) the wild goose. --रत्नं, --मणिः a crystal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमल न० अम + कलच् । १ सातलावृक्षे २ अभ्रके च नास्तु मलं यस्य । ३ निर्मले, दोषरहिते त्रि० “रसकलामल- पल्लवलीलया” माघः “संक्षिप्ताक्षरकोमलामलपदैर्लालित्य- लीलावतीम्” “अमलकमलराशेस्त्र्यंशपञ्चांशषष्ठैः” लीला०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमलं, क्ली, (नास्ति मलं यस्य तत् ।) अभ्रधातुः । निर्म्मले त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-082-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें