🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:24:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अमल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अमल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अमल

अर्थ: "मलरहित,मलमुक्त,पवित्र,निष्कलंक,विमल,विशुद्ध, निष्कपट"

संस्कृत: अभ्रकम् · पर्याय: अभ्रक, गिरिज

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अमल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अमल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अमल (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअमलम्अमलेअमलानि
द्वितीयाअमलम्अमलेअमलानि
तृतीयाअमलेनअमलाभ्याम्अमलैः
चतुर्थीअमलायअमलाभ्याम्अमलेभ्यः
पञ्चमीअमलात् / अमलाद्अमलाभ्याम्अमलेभ्यः
षष्ठीअमलस्यअमलयोःअमलानाम्
सप्तमीअमलेअमलयोःअमलेषु
सम्बोधनहे अमलहे अमलेहे अमलानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अमल
अमल
amala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अमल १ वि॰ [सं॰]
१. निर्मल । स्वच्छ ।
२. निर्दोष । पापशून्य ।
३. उज्वल । प्रकाशित । चमकीला (को॰) ।
अमल २ संज्ञा पुं॰
१. अबरक । अभ्रक । २ स्वच्छता । निर्मलता (को॰) ।
३. परब्रह्म (को॰) ।
अमल ३ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. व्यवहार । कार्य । आचरण । साधन । क्रि॰ प्र॰ करना ।—होना । यौ॰—अमलदरामद = कार्रवाई ।
२. अधिकार । शासन । हुकूमत । उ॰—हम चौधरी डोम सरदार । अमल हमारा दोनों पार । —भारतेंदु ग्रं॰, प्र॰ भा॰, पृ॰ २९२ । यौ॰—अमलदखल । अमलदरामद = जाब्ते की काररवाई । अमलदारी = राज्य । हुकूमत । अधिकार । अमलप =अधिकारपत्र ।
३. नशा । उ॰—किईं ठाकुर अलगा वहउ, आवउ अमल कराँह । —ढोला॰, दू॰, ६२८ । यौ॰—अमलपानी =नशा वगैरह ।
४. आदत । बान । टेव । व्यसन । लत । उ॰—आनंद कंद चंद मुख निसि दिन अवलोकत यह अमल परयो । —सूर॰ (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰—पड़ना । उ॰—हरिदरसन अमल परयो लाजन लजानी ।—सूर॰ (शब्द॰) ।
५. प्रभाव । असर । उ॰—अभी दवा का अमल नहीं हुआ है (शब्द॰) ।
६. भोगकाल । समय । वक्त । उ॰—अब चार का अमल है (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-मल mf(आ)n. spotless, stainless, clean, pure, shining
अ-मल m. crystal (cf. अमर-रत्न), BhP.
N. of a poet
of Nārāyaṇa, L.
अ-मल n. talc, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (81,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अमल a. [न. ब.] 1 Free from dirt or impurities, pure, undefiled, stainless, spotless; Ku. 7. 32, 33; अमलाः सुहृदः Pt. 2. 171 pure, sincere. --2 White, bright, shining; कर्णावसक्तामलदंतपत्रं Ku. 7. 23; R. 6. 80. --ला 1 N. of the goddess Lakṣmī. --2 The navel cord. --3 N. of a tree (Mar. आंवळा) Emblica Officinalis Gærtn; also of a plant (सातलावृक्ष) also n. in this sense. --लं 1 Purity. --2 Talc. --3 The Supreme Spirit. --Comp. --आत्मन् a. of pure or undefiled mind. --पतत्रिन् m. (त्री) the wild goose. --रत्नं, --मणिः a crystal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0150-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमल न० अम + कलच् । १ सातलावृक्षे २ अभ्रके च नास्तु मलं यस्य । ३ निर्मले, दोषरहिते त्रि० “रसकलामल- पल्लवलीलया” माघः “संक्षिप्ताक्षरकोमलामलपदैर्लालित्य- लीलावतीम्” “अमलकमलराशेस्त्र्यंशपञ्चांशषष्ठैः” लीला०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0320,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अमलं, क्ली, (नास्ति मलं यस्य तत् ।) अभ्रधातुः । निर्म्मले त्रि । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-082-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अमल" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अमलअमल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अमल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अमल 📚 ➤ "मलरहित,मलमुक्त,पवित्र,निष्कलंक,विमल,विशुद्ध, निष्कपट"
संस्कृत: अभ्रकम् · पर्याय: अभ्रक, गिरिज

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अमल 📚निर्मल । स्वच्छ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अमल
अभ्रक (२.९.१००) — अभ्रक, गिरिज

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें