🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:54:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रयोग
prayoga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पात्र आदि अकारान्त से बना समाहार-द्विगु (पंचपात्रम्) (3.5.25)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रयोग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आयोजन । अनुष्ठान । साधन । किसी कार्य में योग । किसी काम में लगना ।
२. किसी काम में लाया जाना । व्यवहार । इस्तेमाल । बरता जाना । जैसे, बल का प्रयोग करना, बिजली का प्रयोग करना, जल का प्रयोग करना, शब्द का प्रयोग करना । उ॰—रस है बहुत परंतु सखि, विष है विषम प्रयोग । —साकेत, पृ॰ २५२ ।
३. प्रक्रिया । अमल । क्रिया का साधन । विधान । जैसे,— (क) उस वैज्ञानिक ने रसायन के बहुत से प्रयोग दिखाए । (ख) केवल पुस्तक पढ़ने से व्यवहार ज्ञान न होगा, प्रयोग देखो । यौ॰—प्रयोगज्ञ । प्रयोगचतुर । प्रयोगनिपुण । प्रयोगविधि = प्रयोग बतानेवाली पद्धति या प्रयोग करने की विधि । प्रयोगवीर्य = प्रयोग की शक्ति । प्रयोगशाला । प्रयोग- शास्त्र =कल्पसुत्र ।
४. तात्रिक उपचार या साधन जो बारह कहे जाते है—मारण, मोहन, उच्चाटन, कीलन, विद्धेषण, कामनाशान, स्तभन, वशीकरण, आकर्षण, बंदिमोचन, कामपूरण और वाकप्रसारण ।
५. अभिनय । नाटक का खेल । स्वाँग भरना ।
६. रोगी के दोषों तथा देश, काल और अग्नि का विचारकर औषध की व्यवस्था । उपचार ।
७. यज्ञादि कर्मों के अनुष्ठान का बोध करनेवाली विधि । पद्धति ।
८. द्दष्टांत । निदर्शन ।
९. साम, दंड आदि उपायों का अवलंबन ।
१०. धन की वृद्धि के लिये ऋणदान । रुपया बढ़ने के लिये सुद पर दिया जाना ।
११. घोड़ा ।
१२. अनुमान के पाँचों अवयवों का उच्चारण ।
१३. प्रक्षेपण । फेंकना (को॰) ।
१४. प्रांरभ । शुरुआत (को॰) ।
१५. परिणाम । फल (को॰) ।
१६. संमिश्रण । संबद्धता (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. प्रयो-ग mfn. (Padap. प्र-योग) (for 2. See under. प्र-√ युज्) coming to a meal, RV. x, 7, 5 (Sāy. = प्र-योक्तव्य)
प्रयो-ग m. N. of a Ṛṣi, TS.
(with भार्गव) author of RV. viii, 91; Anukr.
2. प्रयोग m. (for 1. See under 2. प्रयस्, col. 1) joining together, connection, Var.
position, addition (of a word), VPrāt.; Pāṇ. (loc. often = in the case of Kāś. on Pāṇ. i, 4, 25; 26 &c.)
hurling, casting (of missiles), MBh.; R. &c.
offering, presenting, Hariv.
undertaking, beginning, commencement, ŚBr.; ŚrS.
a design, contrivance, device, plan, Mālav.; Rājat.
application, employment (esp. of drugs or magic; cf. IW. 402, 1), use, GṛŚrS.; MBh. &c. (एन, आत् and ˚ग-तस् ifc. = by means of)
practice, experiment (opp. to, ‘theory’), Mālav.
a means (only ऐस्, by use of means), MBh.; Suśr.
(in gram.) an applicable or usual form, Siddh.; Vop.
exhibition (of a dance), representation (of a drama), Mṛcch.; Kālid. (˚ग-तो-√ दृश्, to see actually represented See on the stage, Ratnāv.)
a piece to be represented, Kālid.; Prab.
utterance, pronunciation, recitation, delivery, ŚrS.; RPrāt.; Pāṇ., Sch.
a formula to be recited, sacred text, Śikṣ.
lending at interest or on usury, investment, Mn.; MBh.
principal, loan bearing interest, Gaut.
an example, L.
cause, motive, affair, object, W.
consequence, result, ib.
ceremonial form, course of proceeding, ib.
a horse (cf. प्र-याग), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (688,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रयोगः 1 Use, application, employment; as in शब्दप्रयोग; अयं शब्दो भूरिप्रयोगः -अल्पप्रयोगः ‘this word is generally or rarely used’. --2 A usual form, general usage. --3 Hurling, throwing, discharging (opp. संहारः); प्रयोगसंहारविभक्तमंत्रं R. 5. 57. --4 Exhibition, performance, representation (dramatic), acting; देव प्रयोगप्रधानं हि नाट्यशास्त्रं M. 1; नाटिका न प्रयोगतो दृष्टा Ratn. 1 ‘not seen acted on the stage’. --5 Practice, experimental portion (of a subject); (opp. शास्त्र ‘theory’); तदत्रभवानिमं मां च शास्त्रे प्रयोगे च विमृशतु M. 1. --6 Course of procedure, ceremonial form. --7 An act, action. --8 Recitation, delivery. --9 Beginning, commencement. --10 A plan, contrivance, device, scheme. --11 A means, instrument. --12 Consequence, result. --13 Combination, connection. --14 Addition. --15 (In gram.) A usual form. --16 Offering, presenting. --17 (a) Principal, loan bearing interest. (b) Lending money on usury. --18 Appointment. --19 A sacred text or authority. --20 A cause, motive. --21 An example. --22 Application of magic, magical rites. --23 A horse. --Comp. --अतिशयः one of the five kinds of प्रस्तावना or prologue, in which a part or performance is superseded by another in such a manner that a character is suddenly brought on the stage; i. e. where the Sūtradhāra goes out [] hinting the entrance of a character and thus performs a part superseding that which he has apparently intended for his own, viz. dancing; the S. D. thus defines it: --यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते । तेन पात्रप्रवेशश्चेत् प्रयोगातिशयस्तदा ॥ 291. --निपुण a. {1} skilled in practice; M. 3. {2} practically experienced.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0757-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयोग पु० प्र + युज--भावकर्मकरणेषु यथायथं घञ् कुत्वम् । १ अनुष्ठाने २ शब्दादीनामुच्चारणभेदे ३ वशीकरणाद्युषाये कामेणे कर्मणि । ४ घोटके च मेदि० । प्रयोगैर्निर्वृत्तः ठञ् । अनुशति० द्विपदवृद्धिः । प्रायौगिक प्रयोगसाध्ये त्रि० स्त्रियां ङीप् । तत्र वाक्योच्चारणं च अनुमाना- ङ्गपञ्चावयववाक्योच्चारणं यथा “अत्रायं प्रयोगः प्रर्वतो वह्निमान् धूमादित्यादि” यथायोगं समभिव्याहृतत्वेनो- च्चारणं प्रयोग इति शाब्दिकाः । यज्ञादिक्रियाकलापेति- कर्त्तव्यताबोधकानां समुच्चयप्रतिपादके पद्धत्यपरपर्य्याये ग्रन्धे इति याज्ञिकाः । भूतप्रेताद्युच्चाटनादिसाधने मन्त्रोच्चारणभेदे तान्त्रिकाः । ५ शस्त्रादिमोचने यो- द्धारः । ६ नायकयोर्मेलने क्रियाभेदे इत्यालङ्कारिकाः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4485,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयोगः, पुं, (प्र + युज् + भावकर्म्मादौ यथायथं घञ् ।) कार्म्मणम् । वशीकरणम् । प्रयुक्तिः । (यथा, रघुः । २ । ४२ । “प्रत्यब्रवीच्चैनमिषुप्रयोगे तत्पूर्व्वभङ्गे वितथप्रयत्नः ॥”) निदर्शनम् । इति मेदिनी । गे, ४४ ॥ (यथा, पञ्चदश्याम् । ६ । ४३ । “स्वयमात्मेति पर्य्यायस्तेन लोके तयोः सह । प्रयोगो नास्त्यतः स्वत्वमात्मत्वञ्चान्यवारकम् ॥”) घोटकः । इति शब्दमाला ॥ (सामाद्युपा- यानुष्ठानम् । यथा, माघे । ११ । ६ । “क्षणशयितविबुद्धाः कल्पयन्तः प्रयोगा- नुदधिमहति राज्ये काव्यवद्दुर्विगाहे ॥” अभिनयः । यथा, रघुः । १९ । ३६ । “स प्रयोगनिपुणः प्रयोक्तृभिः सञ्जषर्ष सह मित्रसन्निधौ ॥” वृद्ध्यै ऋणदानम् । स तु धनप्राप्त्युपायेषु अन्य- तमः । यथा, मनुः । १० । ११५ । “सप्त वित्तागमा धर्म्म्या दायो लाभः क्रयो जयः । प्रयोगः कर्म्मयोगश्च सत्प्रतिग्रह एव च ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-289-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
प्रयोगकारिकाप्रयोगकौस्तुभप्रयोगग्रहणप्रयोगचन्द्रिकाप्रयोगचिन्तामणिप्रयोगचूडामणिप्रयोगज्ञप्रयोगतःप्रयोगतत्त्वप्रयोगदर्पणप्रयोगदीपप्रयोगदीपिकाप्रयोगदीपिकावृत्तिप्रयोगनिपुणप्रयोगपञ्चरत्नप्रयोगपद्धतिप्रयोगपादप्रयोगपारिजातप्रयोगपुस्तकप्रयोगप्रधानप्रयोगमञ्जरीप्रयोगमन्त्रप्रयोगमणिमालिकाप्रयोगमयूखप्रयोगमुक्तावलीप्रयोगमुखव्याकरणप्रयोगरत्नप्रयोगरत्नक्रोडप्रयोगरत्नमालाप्रयोगरत्नमालिकाप्रयोगरत्नसंस्कारप्रयोगरत्नाकरप्रयोगरत्नावलीप्रयोगवादप्रयोगविधिप्रयोगविवेकप्रयोगविवेकसंग्रहप्रयोगवीर्यप्रयोगवृत्तिप्रयोगवैजयन्ती
🔁 जिनके अर्थ में "प्रयोग" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें