🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:34:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सेवन
sevana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेवन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ सेवनीय, सेवित, सेव्य, सेवितव्य]
१. परिचर्या । खिदमत ।
२. उपासना । आराधना । पूजन ।
३. प्रयोग । उपयोग । नियमित व्यवहार । इस्तेमाल । जैसे,— सुरासेवन; औषधसेवन ।
४. छोड़कर न जाना । वास करना । लगातार रहना । जैसे,—तीर्थसेवन; गंगा-तट-सेवन ।
५. संयोग । उपभोग । जैसे,—स्त्रीसेवन ।
६. सीना । गूंथना ।
७. बोरा ।
८. बाँधने की क्रिया । बाँधना (को॰) ।
९. दूर दूर पर सीना या टाँके लगाना (को॰) ।
सेवन † २ संज्ञा पुं॰ [हिं सावाँ] सावाँ की तरह की एक घास जो चारे के काम में आती है और जिसके महीन दाने बाजर में मिलाकर मरूस्थल में खाए भी जाते हैं । सेवँई । सवँई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवन . See 2. सेव्˚ s.v.
1. सेवन n. (for 2. See col. 2) the act of frequenting or visiting or dwelling in or resorting to (comp.), Kāv.; Pañcat.; BhP.
waiting upon, attendance, service, Mn.; MBh. &c.
honouring, reverence, worship, adoration (also f(आ). ), Kāv.; VarBṛS. &c.
sexual enjoyment, intercourse with (comp.), Mn. xi, 178
devotion or addiction to, fondness for, indulgence in, practise or employment of (gen. or comp.), Mn.; R. &c.
2. सेवन n. (for 1. See col. 1) the act of sewing, darning, stitching, Suśr.; Vop.; ĀpŚr., Sch.
a sack, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1218,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवनं [सिव्-सेव्-ल्युट्] 1 The act of serving, service, attendance upon, worship; पात्रीकृतात्मा गुरुसेवनेन R. 18. 30; Pt. 1. 11. --2 Following, practising, employing; Ms. 12. 52. --3 Using, enjoying. --4 Enjoying carnally; यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः Ms. 11. 179. --5 Devotion to, fondness for. --6 Frequenting, dwelling in. --7 Binding, fastening. --8 Sewing, stitching. --9 A sack.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सी(से)वन न० सिव--ल्युट् नि० वा दीर्धः । सीवने तन्तु- सन्ताने (सेओयान) अमरः २ लिङ्गमण्यधस्थसूत्रे स्त्री हेमच० ङीप् ।
सेवन न० सिव--सेन--वा ल्युट् । १ सूच्यादिना वस्त्रादेर्योजने अमरः । २ आश्रयणे ३ उपभोगे ४ बन्धने ५ पूजने ६ भजने च मेदि० । सीव्यतेऽनया ल्युट् । ७ सूच्यां स्त्री ङीप् हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5306,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेवनं, क्ली, (सिव तन्तुसन्ताने + ल्युट् ।) सूच्या- दिना वस्त्रादिसीवनम् । सेलाइ इति सेयासी इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । सीवनम् २ सूतिः ३ । इत्यमरः । ३ । २ । ५ ॥ ऊतिः ४ व्यूतिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ८ । “सूच्यः सेवने । इत्यष्टविधे कर्म्मण्युपयोगः शस्त्राणां व्याख्यातः ॥” * ॥ सेवृ सेवने + ल्युट् ।) उपास्तिः । उपासना । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ४ । १९ । १६ । “तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः ॥” आथयः । यथा, भागवते । ७ । १२ । २० । “सत्यानृतञ्च बाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्ज्जयेत् तां मदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ॥” उपभोगः । यथा, मनुः । ११ । १७९ । “यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनात् द्विजः । तद्भ क्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्व्वर्षैर्व्यपोहति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-410-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेवन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें