🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:33:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सेवन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सेवन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सेवन

अर्थ: सेवा करना सेवा हाजरी में खड़े रहना, पूजा करना

संस्कृत: सूचीक्रिया · पर्याय: सीवन, स्यूति

व्युत्पत्ति: सेव् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सेवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सेवन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासेवनम्सेवनेसेवनानि
द्वितीयासेवनम्सेवनेसेवनानि
तृतीयासेवनेनसेवनाभ्याम्सेवनैः
चतुर्थीसेवनायसेवनाभ्याम्सेवनेभ्यः
पञ्चमीसेवनात् / सेवनाद्सेवनाभ्याम्सेवनेभ्यः
षष्ठीसेवनस्यसेवनयोःसेवनानाम्
सप्तमीसेवनेसेवनयोःसेवनेषु
सम्बोधनहे सेवनहे सेवनेहे सेवनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सेवन
सेवन
sevana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सेवन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ सेवनीय, सेवित, सेव्य, सेवितव्य]
१. परिचर्या । खिदमत ।
२. उपासना । आराधना । पूजन ।
३. प्रयोग । उपयोग । नियमित व्यवहार । इस्तेमाल । जैसे,— सुरासेवन; औषधसेवन ।
४. छोड़कर न जाना । वास करना । लगातार रहना । जैसे,—तीर्थसेवन; गंगा-तट-सेवन ।
५. संयोग । उपभोग । जैसे,—स्त्रीसेवन ।
६. सीना । गूंथना ।
७. बोरा ।
८. बाँधने की क्रिया । बाँधना (को॰) ।
९. दूर दूर पर सीना या टाँके लगाना (को॰) ।
सेवन † २ संज्ञा पुं॰ [हिं सावाँ] सावाँ की तरह की एक घास जो चारे के काम में आती है और जिसके महीन दाने बाजर में मिलाकर मरूस्थल में खाए भी जाते हैं । सेवँई । सवँई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवन . See 2. सेव्˚ s.v.
1. सेवन n. (for 2. See col. 2) the act of frequenting or visiting or dwelling in or resorting to (comp.), Kāv.; Pañcat.; BhP.
waiting upon, attendance, service, Mn.; MBh. &c.
honouring, reverence, worship, adoration (also f(आ). ), Kāv.; VarBṛS. &c.
sexual enjoyment, intercourse with (comp.), Mn. xi, 178
devotion or addiction to, fondness for, indulgence in, practise or employment of (gen. or comp.), Mn.; R. &c.
2. सेवन n. (for 1. See col. 1) the act of sewing, darning, stitching, Suśr.; Vop.; ĀpŚr., Sch.
a sack, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1218,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सेवनं [सिव्-सेव्-ल्युट्] 1 The act of serving, service, attendance upon, worship; पात्रीकृतात्मा गुरुसेवनेन R. 18. 30; Pt. 1. 11. --2 Following, practising, employing; Ms. 12. 52. --3 Using, enjoying. --4 Enjoying carnally; यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः Ms. 11. 179. --5 Devotion to, fondness for. --6 Frequenting, dwelling in. --7 Binding, fastening. --8 Sewing, stitching. --9 A sack.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सी(से)वन न० सिव--ल्युट् नि० वा दीर्धः । सीवने तन्तु- सन्ताने (सेओयान) अमरः २ लिङ्गमण्यधस्थसूत्रे स्त्री हेमच० ङीप् ।
सेवन न० सिव--सेन--वा ल्युट् । १ सूच्यादिना वस्त्रादेर्योजने अमरः । २ आश्रयणे ३ उपभोगे ४ बन्धने ५ पूजने ६ भजने च मेदि० । सीव्यतेऽनया ल्युट् । ७ सूच्यां स्त्री ङीप् हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5306,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सेवनं, क्ली, (सिव तन्तुसन्ताने + ल्युट् ।) सूच्या- दिना वस्त्रादिसीवनम् । सेलाइ इति सेयासी इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । सीवनम् २ सूतिः ३ । इत्यमरः । ३ । २ । ५ ॥ ऊतिः ४ व्यूतिः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, सुश्रुते । १ । ८ । “सूच्यः सेवने । इत्यष्टविधे कर्म्मण्युपयोगः शस्त्राणां व्याख्यातः ॥” * ॥ सेवृ सेवने + ल्युट् ।) उपास्तिः । उपासना । इति मेदिनी ॥ (यथा, भागवते । ४ । १९ । १६ । “तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः ॥” आथयः । यथा, भागवते । ७ । १२ । २० । “सत्यानृतञ्च बाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्ज्जयेत् तां मदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ॥” उपभोगः । यथा, मनुः । ११ । १७९ । “यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनात् द्विजः । तद्भ क्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्व्वर्षैर्व्यपोहति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-410-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सेवन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सेवनसेवन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: सिव् + णिच्+ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सेवन 📚 ➤ सेवा करना सेवा हाजरी में खड़े रहना, पूजा करना
संस्कृत: सूचीक्रिया · पर्याय: सीवन, स्यूति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सेवन 📚परिचर्या । खिदमत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सेवन
सिलाई (३.२.५) — सीवन, स्यूति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • सेवन: सिव् + णिच्+ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त — प्रेरणार्थक (णिजन्त)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें