🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:03:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अचल
acala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कूट (पुं॰/नपुं॰) (3.3.43) माया · यन्त्र · छल · झूठ · ढेर · लोहे · हल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अचल १ वि॰ [सं॰]
१. जो न चले । स्थिर । जो न हिले । ठहरा हुआ । निश्चल । उ॰—जिहिँ गोविंद अचल ध्रुव राख्यौ, रबि—ससि किए प्रदच्छिनकारी । —सूर॰ १ ।३४ ।
२. सब दिन रहनेवाला । चिरस्थायी । उ॰— लंका अचल राज तुम्ह करहू । —मानस ६ २३ । यौ॰—अचल कीर्ति । अचल राज्य । अचल समाधि ।
३. न डिगनेवाला । न बदलनेवाला । अटल । ध्रुव । दृढ़ । पक्का । उ॰—(क) रघुपति पद परम प्रेम तुलसी चह अचल नेम । —तुलसी ग्रं॰ पृ॰ ४६२ । (ख) 'उसकी यह अचल प्रतिज्ञा है' (शब्द॰) । ४, जो नष्ट न हो । मजबूत । पुख्ता । अटूट । अजेय । उ॰—(क) गरम भाजि गढ़वै मई तिय कुच अचल मवास । —बिहारी र॰, दो॰ ३४४ । (ख) 'अब इसकी नींव अचल हो गई (शब्द॰)' ।
अचल २ संज्ञा पुं॰
१. पर्वत । पहाड़ । उ॰—जितना चह्यौ उरजनि अचल कटि कटि केहर बेस । —भिखारी॰ ग्र॰ भा॰
१. पृ॰ ६ ।
२. शिव । स्थाण (को॰) ।
३. ब्रह्मा (को॰) ।
४. आत्मा (को॰) ।
५. शंकु । खूँटा । कील (को॰) ।
६. सात की संख्या का वाचक शब्द (को॰) ।
अचल कन्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ अचलकन्यका [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-चल mf(आ)n. not moving, immovable
अ-चल m. a mountain, rock
a bolt or pin
the number seven
N. of Śiva and of the first of the nine deified persons, called ‘white Balas’ among the Jainas
of a Devarṣi, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (8,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अचल a. Steady, immovable, motionless, fixed, permanent; चित्रन्यस्तमिवाचलं चामरं V. 1. 4; तपसेऽ धिवस्तुमचलामचलः Ki. 6. 18; समाधौ ˚ला बुद्धिः Bg. 2. 53; यत्र स्थाणुरिवाचलः Ś. 7. 11 immovable. --लः 1 A mountain; (rarely) a rock. --2 A bolt or pin (शंकु). --3 The number seven. --4 N. of Śiva, of the soul, of the first of the 9 deified persons among Jainas. --ला The earth (so called because the earth is immovable according to one view, or, according to Ārya Bhaṭṭa who rejects this view, अचलाः पर्वताः संत्यत्र, अस्त्यर्थे अच्; अचलत्वात् स्वकक्षातो बहिर्गमनांभावाद्वा). --लं Brahma. --Comp. --कन्यका, --सुता, --दुहिता, --तनया &c. N. of Pārvatī, daughter of the Himālaya mountain. --कीला (ब.) the earth (immoveably fixed or pinned). --ज, --जात a. mountain-born. --(जा --जाता) N. of Pārvatī. --त्विष् a. [अचला त्विट् यस्य] of fixed or permanent lustre or colour. (--m., ˚ट्) a cuckoo ( बहुप्रक्षालनेनापि मालिन्यानपगमात् स्थिरा त्विट्). (f.) permanent colour. --द्विष् m. [अचलान् [] द्वेष्टि, द्विष्-क्विप्] the enemy of mountains, epithet of Indra who clipped off their wings. --धृतिः f. a metre of four lines of 16 short syllables each ( गीत्यार्या). --पतिः, --राट् lord of mountains, N. of Himālaya; so ˚अधिपः, ˚श्रेष्ठः. --सप्तमी N. of a book in the भविष्योत्तरपुराण; the 7th day of the bright half of Āśvina.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0022-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अचल पु० न चलः ॥ (गोंज) इति ख्याते शङ्कौ । पर्व्वते, “अचलाः सागराः ग्रामाः प्रासादधवला गृहाः धारितं च त्वयासर्वमिति” पृथिवीप्रार्थनामन्त्रः । “अचलएष भवानिव राजते” इति माघः । पृथिव्यां स्त्री । भूमेरचलत्वा- दिकमुक्तं सि० शि० गो० “भूमेः पिण्डः शशाङ्कज्ञक- विरविकुजेज्यार्किनक्षत्रकक्षावृत्तैर्वृत्तो वृतः सन् मृद- [] निलसलिलव्योमतेजोमयोऽयम् । नान्याघारः स्वशक्त्यैव वियति नियतं तिष्ठतीहास्य पृष्ठे निष्ठं विश्वं च शश्वत्सद- नुजमनुजादित्यदैत्यं समन्तात् । सर्वतः पर्वतारामग्राम- चैत्यचयैश्चितः । कदम्बकुसुमग्रन्थिः केसरप्रकरैरिव । यथोष्णतार्कानलयोश्च, शीतता विधौ, द्रुतिः के, कठिनत्वमश्मनि । मरुच्चलो भूरचला स्वभावतो यतो विचित्रा बत वस्तुशक्तयः । आकृष्टशक्तिश्च मही तया यत् खस्थं गुरु स्वाभिमुखं स्वशक्त्या । आकृष्यते तत्पततीव भाति समे समन्तात् क्व? पतत्वियं खे” इति । आर्य्यभट्टमते तु अस्याश्चलत्वेऽपि अचलाः पर्वताः सन्त्यत्र अस्त्यर्थेऽचि । अचलवत्त्वात् स्वकक्षातो बहिर्गमनाभावाद्वा अचल- त्वम् । तेन च तस्याश्चलत्वं दृष्टान्तविधयोक्तं तच्च विस्तरतो भूगोलशब्दे वक्ष्यते । चलनशून्ये त्रि० “तस्मात्त्वमचलोभ- वेति” कलसस्थापनमन्त्रः । “तस्मान्मम गृहे नित्यं लक्ष्मि! त्वमचला भवेति” पुरा० । “समाधावचला बुद्धिरिति, गीता, अचला भक्तिरीश्वरे” इति पुरा० । न चलति स्वभावात् । शिवे पु० तस्य स्थाणुत्वात् तथात्वम् । ब्रह्मणि न० । “निष्कलं निष्क्रियं शान्तमिति” श्रुत्या अस्य सर्वक्रियाशून्यत्वोक्तेरचलत्वम् । आत्मनि पु० “नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातन” इति गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0083-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अचलः, पुं, (चलति यः चल् + पचाद्यच् न चलः नञ्समासः) पर्व्वतः । (रामायणे, -- “आससाद ततो रामं स्थितं शैलमिवाचलं” ।) कीलकः । इति मेदिनी ॥ अकम्पे त्रि ॥ (शिवः, स्थिरः । यदुक्तं, -- “न स्वरूपात् न सामर्थ्यात् नच ज्ञानादिकात् गुणात् । चलनं विद्यते यस्ये- त्यचलः कीर्त्तितोऽच्युतः” ॥ अविकारी, कूटस्थः) ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-016-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अचल" आता है (28)
धू पु ^१ वि॰ स्थिर । अचलतिमित निश्चल । अचल । स्थिरध्रुव सदा एक ही स्थान पर रहनेवाला । इधर उधर न हटनेवाला । स्थिर ।अचलस्थावर जो चले नहीं । सदा अपने स्थान पर रहने वाला । अचल । स्थिरतस्थु एक ही स्थान पर रहनेवाला । स्थावर । अचलध्रुवि ध्रुव । अचल । अटल । निश्चितनिश्चल जो अपने स्थान से न हटे । अचल । अटलनिष्कंप जिसमें किसी प्रकार का कंप न हो । अचल । स्थिरअविचल जो विचलित न हो । अचल । स्थिर । अटलअकंप्य न काँपनेवाला । हिलने या डिगनेवाला । अटल स्थिर । अचलअनपायी निश्चल । स्थिर । अचल । दृढ़ । अनश्वरविनिश्चल अचल । द्दढ़ । कंपरहित । स्थितविनिष्कंप स्थिर । अचलअडग पु वि॰ अडिग । न डिगनेवाला । अटल । अचल । —(डिं॰)थिर जो चलता या हिलता डोलता न हो । ठहरा हुआ । अचलनिरिग निश्चल । अचलनिःकंप कंपरहिन । अचलगैरमनकूला जिसे एक स्थान से उठाकर दूसरे स्थाना पर न ले जा सकें । स्थिर । अचल । वि…नग लज्या । शर्मशैलेय पत्थर का । पथरीलास्थास्नु पौधा । वृक्षअचक्र बिना चक्का या पहिए का । चक्रहीनअतिहत पूर्णतया नष्ट किया हुआथंभित पु वि॰निचला नीचे का नीचेवाला । जेसे, निचला भागमजबूत दृढ़ । पुष्ट । पक्कायथावस्थित जैसा था, वैसा हीअ संस्कृत और हिंदी वर्णमाला का पहला अक्षर । इसका उच्चारण कंठ से होता है …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें