🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:58:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थावर
sthāvara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अचल (चलने वाले से भिन्न) (3.1.72)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थावर १ वि॰ [सं॰]
१. जो चले नहीं । सदा अपने स्थान पर रहने वाला । अचल । स्थिर ।
२. जो एक स्थान से दूसरे स्थान पर लाया न जा सके । जंगम का उलटा । अचल । गैर मनकूला । जैसे,—स्थावर संपत्ति (मकान, बाग, गाँव आदि) ।
३. स्थायी । स्थितिशील ।
४. स्थावर संपत्ति संबंधी ।
५. निश्चेष्ट । निष्क्रिय (को॰) ।
६. वनस्पति संबंधी । वानस्पतिक (को॰) ।
स्थावर २ संज्ञा पुं॰
१. पहाड़ । पर्वत ।
२. अचल संपत्ति । गैर मनकूला जायदाद । जैसे,—जमीन, घर आदि ।
३. वह संपत्ति जो वंश- परंपरा से परिवार में रक्षित हो और जो बेची न जा सके । जैसे,—रत्न आदि ।
५. धनुष की डोरी । प्रत्यंचा । चिल्ला ।
६. कोई भी स्थावर वस्तु या पदार्थ । जैसे, वृक्ष, प्रस्तर आदि (को॰) ।
७. विशाल एवं स्थूल शरीर (को॰) ।
८. स्थायी होने का भाव । स्थायित्व (को॰) ।
९. जैन दर्शन के अनुसार एकेंद्रिय पदार्थ आदि जिनके पाँच भेद कहे गए हैं—(१) पृथ्वीकाय, (२) अपकाय, (३) तेजस्काय, (४) वायुकाय और (५) वनस्पतिकाय ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थावर mf(आ)n. standing still, not moving, fixed, stationary, stable, immovable (opp. to जङ्गम, q.v.), TS. &c. &c.
firm, constant, permanent, invariable, Āpast.; R.; Hariv.
regular, established, W.
vegetable, belonging to the veg˚ world, Suśr.
relating to immovable property, Yājñ., Sch.
स्थावर m. a mountain (cf. -राज), Bhag.; Kum.
स्थावर (अम्), n. any stationary or inanimate object (as a plant, mineral &c.; these form the seventh creation of Brahmā See under सर्ग), Up.; Mn.; MBh. &c.
stability, permanence (v.l. स्थिर-त्व), Subh.
immovable property, real estate (such as land or houses), Yājñ.
a heir-loom, family-possession (such as jewels &c., which have been long preserved in a family and ought not to be sold), W.
a bow-string, L.
स्थावर &c. See p. 1264, col. 1.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1264,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थावर a. [स्था-वरच्] 1 Fixed to one spot, stable, stationary, immovable, inanimate (opp. जंगम); शरीरिणां स्थावरजंगमानां सुखाय तज्जन्मदिनं बभूव Ku. 1. 23, 6. 67, 73. --2 Inert, inactive, slow. --3 Regular, established. --रः A mountain; स्थावराणां हिमालयः Bg. 10. 25. --रं 1 Any stationary or inanimate object (such as clay, stones, trees &c. which formed the seventh creation of Brahman; cf. Ms. 1. 41); मान्यः स मे स्थावरजंगमानां सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतुः R. 2. 44; Ku. 6. 58. --2 A bow-string. --3 immovable property, real estate. --4 A heir-loom. --Comp. --अस्थावरं, --जंगमं {1} moveable and immovable property. {2} animate [] and inanimate things. --आत्मन् a. of immovable form; Ku. 6. 67.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1149-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थावर त्रि० स्था--वरच । १ अचञ्चले २ स्थिर वृक्षादौ व्यादौ च अमरः । “स्थावरं जङ्गमञ्चैव यद्यपि स्वयमाजतम्” स्मृतिः । ३ पर्वते पु० ४ धनुर्गुणे न० त्रिका । स्थाकरसर्गश्च षड्विधः सर्गशब्दे ५२५० पृ० दृश्यः । ख्यावरभमं च सन्निकृष्टे क्रेतरि सति असन्निकृष्टाय न विक्रेयं यथोक्तं महानिर्वा० १२ प० “स्थावरं धनमन्यस्मै स्थिते सान्निध्य- वर्त्तिनि । योग्ये क्रेतरि विक्रेतुं न शक्तः स्थावरा- धिपः । सान्निध्यवर्त्तिनां जातिः सवर्णो वा विद्वेष्यते । तयोरभावे सुहृदो विक्रेत्रिच्छा गरीयसी । निर्णीत- मूल्ये पण्येन स्थावरस्य क्रयोद्यमे । तन्मूल्यञ्चेत् सनी- पस्थो राति क्रेता न चापरः । मूल्यं दातुमशक्तश्चेत् सम्मतो विक्रयेऽपि वा । सन्निधिस्थस्तदान्यस्मै गृही शक्नोति विक्रये । क्रीतञ्चेत् स्थावरं देवि! परोक्षे प्रति- वासिनः । श्रवणादेव तनूल्यं दत्त्वाऽसौ प्राप्तुमर्हति । क्रेता तत्र गृहारामान् विनिर्माति भुनक्ति वा । मूल्यं दत्त्वाऽपि नाप्नोति स्थावरं सन्निधिस्थितः । “स्थावरे विक्रयो नास्ति कुर्य्यादाधिमनुज्ञया” स्मृतिः । स्थावरस्य के- वलविक्रयनिषेधात् विक्रयेऽपि कर्त्तव्ये सहिरण्यमुदकं दत्त्वा दानरूपेण विक्रयः कर्त्तव्य इति” मिता० । “एकोऽपि स्थावरे कुर्य्यात् दानाधमनविपयम् नापतकाले कुदुम्बार्थ धर्मार्थे च विशेषतः” स्मृतिः । “संविभाग- क्रयप्राप्तं पिच्यं लब्धञ्च वान्यतः । स्वावरं सिद्धि- माप्नोति भुक्त्या, हानिरुपेक्षया” । “सोदायिके सदा स्त्राणां स्यातन्त्र्यं परिकीर्त्तितम् । विक्रये चैव दाने च यषेष्टं स्थावरेष्वपि” कात्या० । “भर्त्त्रा पीतेन व्यद्वर्त्त स्त्रियै तस्मिन् मृतेऽपि च । सा यथाकाममश्नीयात् दद्याद्वा स्थावरादृते” नारदः । “अविभक्तं स्थावर यत् सर्वेषामेव तद्भवेत् । विभक्तं स्थावरं ग्राह्यं नान्योदर्य्यैः कथञ्चन” यमः । “सर्वेषां तुल्यरूपाणां सोदरासोदरा णामिति” श्रीकृष्णः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5355,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थावरं, क्ली, (तिष्ठति धनुषीति स्था + वरच् ।) धनुर्गुणः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
स्थावरः, पुं, (तिष्ठतीति । स्था + वरच् । पर्व्वतः । इति शब्दरत्नावली त्रिकाण्डशेषश्च ॥
स्थावरः, त्रि, (तिष्ठतीति । स्था + “स्थेशभास- पिसकसो वरच् ।” ३ । २ । १७५ । इति वरच् ।) जङ्गमेतरः । अचलवस्तु । इत्यमरः । ३ । १ । ७३ ॥ जङ्गमा गोमक्षिष्यादयः ततो- ऽन्यो वृक्षादिः स्थावरः । इति भरतः ॥ * ॥ स च ब्रह्मणः सप्तमः सर्गः षड्विधश्च । यथा, -- “सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषाञ्च यः । वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारो वीरुधो द्रुमाः ॥” तेषां लक्षणं यथा, -- “उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः ॥” इति श्रीभागवतम् ॥ “ये पुष्पं विना फलन्ति ते वनष्पतयः । ओषधयः फलपाकान्ताः । लता आरोहणापेक्षाः । त्वक्सारो वेण्वादयः । लता एव काठिन्येन आरोहणानपेक्षा वीरुधः । ये पुष्पैः फलन्ति ते द्रुमाः । ऊर्द्ध्वं स्रोत आहारसञ्चारो येषां ते । तमःप्रायाः अव्यक्तचैतन्याः । अन्तःस्पर्शाः स्पर्श- मेव जानन्ति नान्यत्तदापि अन्तरेव न बहिः । विशेषिणः अव्यवस्थितपरिणामाद्यनेकभेदवन्तः” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ * ॥ स्थावरधनं सान्निध्ये तरेभ्यो न विक्रे तव्यम् । यथा, -- “स्थावरं धनमन्यस्मै स्थिते सान्निध्यवर्त्तिनि । योग्ये क्रेतरि विक्रेतुं न शक्तः स्थावराधिपः ॥ सान्निध्यवर्त्तिनां ज्ञातिः सवर्णो वा विशिष्यते । तयोरभावे सुहृदो विक्रेत्रिच्छा गरीयसी । निर्णीतमूल्ये पण्येन स्थावरस्य क्रयोद्यमे । तन्मूल्यञ्चेत् समीपस्थो राति क्रेता न चापरः ॥ मूल्यं दातुमशक्तश्चेत् सम्मतो विक्रयेऽपि वा । सन्निधिस्थस्तदान्यस्मै गृही शक्नोति विक्रये ॥ क्रीतञ्चेत् स्थावरं देवि ! परोक्षे प्रतिवासिनः । श्रवणादेव तन्मूल्यं दत्त्वासौ प्राप्नुमर्हति ॥ क्रेता तत्र गृहारामान् विनिर्म्माति भुनक्ति वा मूल्यं दत्त्वापि नाप्नोति स्थावरं सन्निधिस्थितः ॥ इति महानिर्व्वाणतन्त्रे द्वादशोल्लासः ॥ स्थावरे विशेषो यथा, याज्ञवल्क्यः । “मणिमुक्ताप्रबालानां सर्व्वस्यैव पिता प्रभुः । स्थावरस्य तु सर्व्वस्य न पिता न पितामहः ॥” अपि च । “स्थावरं द्विपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्ज्जितम् । असम्भूय सूतान् सर्व्वान् न दानं न च विकयः ॥” [] किञ्च । “पितुः प्रसादात् भुज्यन्ते वस्त्राण्याभरणानि च स्थावरन्तु न भुञ्जीत प्रसादे सति पैतृके ॥” इति मिताक्षराधृतवचनमपि पितामहधन- परम् । पित्रा च स्वोपार्जितं स्थावरं दत्तं भुज्यत एव इति ॥ “स्थावरे विक्रयो नास्ति कुर्य्यादाधिमनुज्ञया ॥” इति स्थावरस्य केवलविक्रयप्रतिषेधात् विक्रये- ऽपि कर्त्तव्ये सहिरण्यमुदकं दत्त्वा दानरूपेण स्थावरविक्रय इतिविज्ञानेश्वरः । वस्तुतस्तु स्थाव- रविक्रयनिषेधोऽविभक्तस्थावरविषयः ॥ * ॥ पूर्व्व- पुरुषार्जितनष्टोद्धारे विशेषयति मिताक्षरायाम् । “स्थावरं द्विपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्जितम् । असम्भूय सुतान् सर्व्वान् न दानं न च विक्रयः ॥” अस्याप्यपवादमाह । “एकोऽपि स्थावरे कुर्य्यात् दानाधमनविक्रयम् आपत्काले कुटुम्बार्थे धर्म्मार्थे च विशेषतः ॥” अनुपभोगे तु सर्व्वस्य क्रीतादेर्हानिर्यथा बृह- स्पतिः । “संविभागक्रयप्राप्तं पित्र्यं लब्धञ्च राजतः । स्थावरं सिद्धिमाप्नोति भुक्त्या हानिरुपेक्षया ॥ * सौदायिके सदा स्त्रीणां स्वातन्त्र्यं परिकल्पितम् विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेष्वपि ॥” नारदः । “भर्त्रा प्रीतेन यद्दत्तंस्त्रियै तस्मिन् मृतेऽपि तत् सा यथा काममश्नीयात् दद्याद्वा स्थावरादृते ॥” यमः । “अविभक्तं स्थावरं यत् सर्व्वेषामेव तद्भवेत् । विभक्तं स्थावरं प्राप्तं नान्योदर्य्यैः कदाचन ॥” सर्व्वेषां सोदरासोदराणाम् । स्थावरातिरिक्तन्तु विभक्त
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थावर" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें