🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:47:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अग
aga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अग १ वि॰ [सं॰]
१. न चलनेवाला । अचर । स्थावर । उ॰—तव विषम माया बस सुरासुर नाग नर अग जग हरे । —मानस, ७ । १३ ।
२. टेढ़ा चलनेवाला ।
३. पहुँच के बाहर । [को॰] ।
अग २ संज्ञा पुं॰
१. पेड़ । वृक्ष ।
२. पर्वत । पहाड़ । — गए पूरि सर धूरि भूरि भय अग थल जलधि समान । —तुलसी ग्रं, पृ॰ ३८१ ।
३. पत्थर (को॰) ।
४. वृक्ष । पादप (को॰) ।
५. सूर्य (को॰) ।
६. जलपात्न (को॰) ।
७. सात की संख्या का वाचक शब्द (को॰) ।
अग ३पु वि॰ [सं॰ अज्ञ] अनजान अनाड़ी । मूढ़ ।
अग ४पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ अङ्ग] शरीर । अंग (डि॰) ।
अग ५ † संज्ञा पुं॰ [सं॰ अग्र; प्रा॰ अग्ग] ऊख के सिरे पर का पतला भाग जिसमें गाँठ बहुत पास पास होती हैं और जिसका रस फीका होता हैं । अगौरा ।
अग ६ पु † क्रि॰ वि॰ [हि॰] दे॰ आगे । उ॰—संबत नब सत अद्ध बरष दास तीय सत्त अग । पुर प्रविष्ट वीसल नरिंद राजंत सयल जग । — पृ॰ रा॰, १ । ४७२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अग m. a snake [in this sense perhaps rather अ-ग] L.
the sun, L.
a water-jar, L.
2. अ-ग mfn. (√ गम्). unable to walk, Pāṇ. vi, 3, 77, Sch.
अ-ग m. a mountain
a tree
the number seven.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अग a. [न गच्छतीति; गम्-ड. न. त]. 1 Unable to walk, not going, not in a position to go; अगो वृषलः शीतेन P. VI. 3. 77 Sk. --2 Unapproachable. --गः 1 A tree; सदानतो येन विषाणिनाऽगः Śi. 4. 63. --2 A mountain; also a stone; प्रत्यापगं प्रत्यगं Mahānāṭaka. --3 A snake. --4 The sun (न गच्छति वक्रगत्या पश्चिमं, तस्य हि वक्रगत्यभावो ज्योतिषप्रसिद्धः; or, ‘not going’, the earth by its diurnal rotation causing day and night). --5 A water-jar, as in अगस्त्य (कुंभस्त्यान). --6 The number seven (from the seven कुलाचलs). --Comp. --आत्मजा the daughter of the mountain, N. of Pārvatī. --ओकस् m. [अगः पर्वतः ओको यस्य] {1} a mountain-dweller. {2} a bird (वृक्षवासी). {3} the animal शरभ supposed to have 8 legs. {4} a lion. --ज a. (अगात् पर्वतशिलातो जायते; जण्-ड.) produced on a mountain or from a tree; roaming or wandering through mountains, wild (गिरिचर); कचाचितौ विष्वगिवागजौ गजौ Ki. 1. 36. --(जं) bitumen.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0009-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग इदित् गतौ भ्वादि० पर० । अङ्गति । आङ्गीत् । ल्युट् अङ्गनम् असुन् अङ्गः ।
अग वक्रगतौ भ्वादि० पर० घटादि । अगति आगीत् । अगयति ।
अग पु० न गच्छतीति गम--ड न० त० । वृक्षे, पर्व्वते, च । गमनाकर्त्तरि शूद्रादौ त्रि० । न गच्छति वक्रगत्या पश्चिमम् । सूर्ये तस्य हि वक्रगत्यभावः ज्योतिषप्रसिद्धः । “वक्रशीघ्रगतिश्चैव भवेत् भौमादिपञ्चके” इत्युक्तेः आर्य्यभट्ट मते तु पृथिव्याएव गतिमत्त्वेन दिनरात्रिसम्भवात् सूर्य्यस्य न गतिमत्त्वम् । सप्तसंख्यायाञ्च कुलाचलानां सप्तत्वेन तेषाञ्च प्राधान्यात् “प्रधानेन व्यपदेशाभवन्तीति” न्यायात् तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0047,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अग, म वक्रगतौ । कुटिलगमने । इति कवि- कल्पद्रुमः ॥ म अगयति अगति सर्पः । इति दुर्गादासः ॥
अग, इ गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ गत्यां इ अङ्ग्यते । इति दुर्गादासः ॥
अगः, पुं, (न गच्छति । गम गतौ । अन्येभ्योऽपीति अन्येष्वपि इति वा डः । न गोऽप्राणिषु इति पाक्षिकोऽप्रकृतिभावः ।) पर्व्वतः । वृक्षः । सर्पः । सूर्य्यः । इति हेमचन्द्रः ॥ (सरीसृपः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-007-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें