🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धू
dhū
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धू पु १ वि॰ [सं॰ ध्रुव] स्थिर । अचल ।
धू पु २ संज्ञा पुं॰
१. ध्रुव तारा ।
२. दे॰ ध्रुव । उ॰—रामकथा बरनी न बनाय, सुनी कथा प्रहलाद न धू की ।—तुलसी (शब्द॰) ।
३. धुरी । उ॰—श्री हरिदास के स्वामी स्यामा को समयो अब नीको हिलि मिलि केलि अटल भई धू पर ।— स्वामी हरिदास (शब्द॰) ।
धू ३ संज्ञा पुं॰ [?] सिर । उ॰—मृदुल महान बातैं सुनि धू धुन्यौ करै ।—नट॰, पृ॰ ९९ ।
धू पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ दुहिना] दे॰ धी । उ॰—पिंगल राजा तास धु मेल्ह्या थाँकइ पास ।—ढोला॰, दू॰ १९९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. धू cl. 5. P. Ā. धूनोति, ˚नुते, RV.; AV.; धुनोति, ˚नुते, Br. &c. &c.; cl. 6. P. (Dhātup. xxvii, 9) धुवति, AV.; Br. (cf. नि-; Pot. धूवेत्, Kāṭh.); cl. 9. P. Ā. (xxxi, 17) Pot. धुनीयात्, Suśr.; p. Ā. धुनान, BhP.; cl. 1. P. (xxxiv, 29) धवति; cl. 2. Ā., 3. pl. धुवते (धुन्वते?), ŚBr.; p. धुवान, TS. (pf. दुधाव, MBh., ˚धुवे, AV.; दुधुवीत and दूधोत्, RV. : aor. अधूष्ट, 3. pl. ˚षत, ib.; अधोष्ट, अधविष्ट; अधौषीत्, अधावीत् Gr.; fut. धविष्यति, ˚ते, Br. &c.; धोष्यति, ˚ते, धोता & धविता Gr.; ind.p. धूत्वा, AitBr., -धूय, AV. &c.; inf. धवितुम् Gr.) to shake, agitate, cause to tremble, RV. &c. &c.; to shake down from (e.g. fruits [acc.] from a tree [acc.]), RV. ix, 97, 53; (oftener Ā.) to shake off, remove, liberate one's self from (acc.), Br.; Up.; MBh. &c.; to fan, kindle (a fire), KātyŚr.; MBh. &c.; to treat roughly, hurt, injure, destroy, Kāv.; Pur.; to strive against, resist, Pañc. i, 42 : Pass. धूयते, AV. &c. (p. धूयत्, MBh.) : Caus. धावयति (Dhātup. xxxiv, 29) and धूनयति (see धून) : Desid. दुधूषति, ˚ते Gr.; Intens. दोधवीति, RV.; MBh. (p. दोधुवत् दविध्वत्, RV.); दोधूयते, p. ˚यमान and ˚यत्, MBh.; to shake or move violently (trans. and intr.); to shake off or down; to fan or kindle. [cf. √ धव् and धाव्; Gk. θύω, θύνω, θυμός.]
2. धू f. shaking, agitating, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धू {c6c} P., {c1c} {c5c} {c9c} {c10c} U. (धुवति, धवति-ते, धुनोति, धूनुते, धूनाति, धुनीते, धूनयति-ते, धूत- धून) 1 To shake, agitate, cause to move or tremble; धुन्वंति पक्षपवनैर्न नभो बलाकाः Rs. 3. 12; धुन्वन् कल्पद्रुमकिसलयानि Me. 62; Ku. 7. 49; R. 4. 67; Bk. 5. 101, 9. 7; 10. 22. --2 To shake off, remove, throw off; स्रजमपि शिरस्यंधः क्षिप्तां धुनोत्यहिशंकया Ś. 7. 24. --3 To blow away, destroy. --4 To kindle, excite, fan (as fire); वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः Mb.; पवनधूतः…अग्निः Rs. 1. 26. --5 To treat roughly, hurt, injure; मा न धावीररिं रणे Bk. 9. 50; 15. 61. --6 To shake off from oneself, free oneself from; (सेवकाः) आरोहंति शनैः पश्चाद्धुन्वंतमपि पार्थिवं Pt. 1. 36. --7 To strive against, resist, oppose. (The following stanza from Kavirahasya illustrates the root in its different conjugations: --धूनोति चंपकवनानि धुनोत्यशोकं चूतं धुनाति धुवति स्फुटितातिमुक्तं । वायुर्विधूनयति चंपकपुष्परेणून् यत्कानने धवति चंदनमंजरीश्च ॥).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0599-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धू कम्पने भ्वा० उभ० सक० वेट् । धवति ते अधावीत् अधौषीत् मुग्ध० पा० मते प० सिचि नित्येटितिभेदः अधमविष्ट अधोष्ट । दुधाव । “यत् कानने धवति चन्दनञ्जरीश्च” कविर० ।
धू कम्पने वा० चुरा० उभ० पक्षे तुदा० कु० पर० सक० सेट् । धूनयति ते धुवति अदूधुनत् अधुवीत् । धूनयाम् बभूव आस चकार दुधाव । दुधुविथ “चूतं धुनाति धुवति स्फुरितातिमुक्तम् । वायुर्विधूनयति केशरपुष्परेणून्” कविरहस्यम् ।
धू कम्पने स्वा० क्य्रादि० प्वादिश्च उभ० सक० वेट् । धूनोति धूनुते धुनाति धुनीते । अधावीत् अधौषीत् अधविष्ट अधोष्ट “धूनोति चम्पकवतानि धुनोत्यशोकं चूत धुनाति धुवति स्फुरितातिमुक्तम्” कविरहस्यम् ।
धू स्त्री धू--क्विप् । विधूनने मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3895,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धू, ञ कम्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-उभं- सकं-वेट् ।) स चेहापि कम्पप्रेरणमेव । ञ, धवति धवते । धवति चन्दनमञ्जरीश्चेति हला- युधः । इति दुर्गादासः ॥
धू, न ञ गि कम्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (स्वां-क्र्यां च-उभं-सकं-वेट् ।) स चेहापि कम्पप्रेरणम् । न ञ, धूनोति धूनुते । गि ञ, धुनाति धुनीते । धूनः धूनिः । धूनोति चम्पक- वनानीति हलायुधः । धुनाति वायुरश्वत्थम् । धुनीते बन्धूकं तिलकुसुमजन्मा हि पवनः । इति दुर्गादासः ॥
धू, शि क कम्पे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (तुदां- चुरां-च-सकं-सेट् ।) कम्प इह ञ्यन्तस्य रूपम् । शि, धुवति मारुतो मालतीलताम् । अधुवीत् । क, धावयति । वायुर्विधूनयति केशरपुष्परेणू- निति चुरादौ हलायुधः । प्रीघूञोर्नन् वा इत्यत्र धूञग्रहणादस्य कथं नन्निति चेन्न । स्वार्थविहि- तस्य ञेर्ञकारेण सम्बन्धस्य वाच्यत्वात् । अन्यथा कम्पप्रेरणे धूनयति इत्यादिप्रयोगा न स्युः । धूनोतीत्यादीनां साध्या इति चेत् स्वभावात् कम्पप्रेरणार्थाणां तेषां ञौ कृते कम्पप्रेरणस्य प्रेरणमेवार्थः स्यात् । किञ्च कम्पनायां धूनय- तीत्यादीनामावश्यकत्वात् तत्सूत्रे ञकारः प्राचीनमतानुवादार्थ एव । इति दुर्गा- दासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-800-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें