🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धूत
dhūta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धूत १ वि॰ [सं॰]
१. कंपित । कँपता हुआ । थरथराता हुआ । डग- मगाता हुआ । हिलता हुआ ।
२. जो धमकाया गया हो । जो डाँटा गया हो ।
३. त्यक्त । छोड़ा हुआ ।
४. तर्कित । सुविचारित । उ॰—धो दिया श्रेष्ठ कुल धर्म धूत ।—अपरा, पृ॰ २०२ ।
धूत पु † २ वि॰ [सं॰ धूर्त] धूर्त । दगाबाज । उ॰—(क) ऐसेई जन धूत कहावत ।—सूर (शब्द॰) । (ख) समय सगुन मारग मिरहिं छन मलीन खल धूत ।—तुलसी (शब्द॰) ।
धूत पु ३ वि॰ [सं॰ धावन] दौड़ा हुआ । दौड़कर पहुँचा हुआ । उ॰—धूत दूत कलधीत तन हँस सरूप विराज ।—पृ॰ रा॰, २५ ।८२ ।
धूत पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ द्यूत] जुआ । उ॰—कै करि चोरी धूत हिं खेलौ । कै काहु को गुस्सा झेलौ ।—चरण॰ बानी, पृ॰ २१८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूत mfn. shaken, stirred, agitated, RV. &c. &c. (said of the Soma= ‘rinsed’, SV. धौत)
fanned, kindled, Ṛtus.
shaken off, removed, destroyed (see below)
judged, L.
reproached, ib.
धूत n. morality, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (517,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धूत p. p. [धू-क्त] 1 Shaken. --2 Shaken off, removed. --3 Fanned. --4 Abandoned, deserted. --5 Reviled. --6 Judged. --7 Disregarded, treated with contempt. --8 Judged. --ता A wife. --Comp. --कल्मष, --पाप a. who has shaken off his sins, free from sin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0599-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूत त्रि० धू--क्त । १ त्यक्ते २ कम्पिते ३ भर्त्सिते मेदि० । ४ तर्किते धरणिः “पवनश्च धूतनवनीपवनः” माघः । “पादानतः कोपनयाऽवधूतः” कुमा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3896,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धूतः, त्रि, (धू + क्तः ।) कम्पितः । (यथा, मेघ- दूते । ३५ । “धूतोद्यानं कुवलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रीडाविरतयुवतिस्नानतिक्तैर्मरुद्भिः ॥”) भर्त्सितः । इति मेदिनी । ते, २८ ॥ त्यक्तः । इत्यमरः । ३ । १ । १०७ ॥ तर्कितः । इति धरणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-800-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धूत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें